Düşüncə Jurnalı

header photo

Nəticə göstərilir : "Ailə psixologiyası"

Peşə fəaliyyətinin ailə münasibətlərinə təsiri

Ailə, ailədaxili münasibətlər ər və arvadın peşə fəaliyyətinin onlara təsiri tarixən filosof və sosioloqları, psixoloqları dərindən maraqlandırmışdır.Cəmiyyət dinamikdir, yeniləşməyə və müasirləşməyə meyillidir. Ailədə mənəvi psixoloji iqlimin yaradılması, ailənin ideya, mənəvi estetik sərvətlərinə dəyərin qoyulması onun möhkəmliyinə dayanıqlı olmasına şərait yaradır. Ailədə sağlam, psixoloji mühit yaratmaq üçün, ər və arvad arasında daim qarşılıqlı anlaşma mövcud olmalıdır. 

Ailə daxilində ərlə, arvadın qarşılıqılı münasibətləri, onların peşə fəaliyyətinin ailədaxili münasibətlərə müxtəlif təsiri hər zaman psixologiya elminin aktual problemlərindən biri olub. Cəmiyyətin kiçik modelini və özəyini təşkil edən ailə, ailədaxili münasibətlər öz dinamik inkişafı ilə diqqəti hər zaman cəlb edir. 

Müasir dövrdə inteqrasiya prosesinin güclənməsi və ictimai-siyasi dəyişikliklərin geniş vüsət alması bir çox sosial-psixoloji problemlərin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Sürətlə modernləşən bu dövr yeni dəyərlərin yaranmasına və ailədaxili münasibətlərin formalaşmasına öz təsirini bir mənalı göstərmişdi. Ailə öz həyat tərzini insan münasibətlərinin müəyyənləşmiş qanunları ilə reallaşdırır. “Ailə strukturu – ailə üzvlərindən və ailə bütövlüyünü şərtləndirən münasibətlərdən ibarətdir. Ailənin strukturunun tələbata uyğunluğu şəxsi keyfiyyətlərin formalaşmasına analoji təsir göstərir”. Ailə inkişaf dinamikası mürəkkəb və çoxcəhətli proses olan, insan həyatı üçün olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edən, cəmiyyətin özəyi hesab olunan bir mühitdir.Ailənin taleyi,bu həyatın fərəhli,uğurlu olub –olmaması ərin və arvadın bir birinə məhəbbəti ilə yanaşı,həm də şəxsiyyətindən asılıdır. 

Ailə mədəniyyəti bir – birinə hörmətdən ,səmimi münasibətdən, qarşılıqlı etimaddan, fikir və hisləri qarşılıqlı etibar tərzində bölüşməkdən,yeri gələndə birinin digərinə qarşılıqlı güzəştə getməyindən,ağıllı və təmkinli yaşayışından yaranır. Sosial – iqtisadi şərait dəyişdikcə maddi tələbat ödənilsə belə ailə münasibətlərinin pozulması ailə münaqişələri və mürəkkəb situasiyaların qarşısında, səriştəsizlik, ailə cütlükləri arasında harmoniyanı pozaraq konfliktli situasiyalara zəmin yaradır. Təcrübə göstərir ki, yalnız yaxşı maddi təminat ailənin xoşbəxtliyi üçün azdır.

Hər bir insan öz gələcək həyatını təmin etmək məqsədi ilə hər hansısa peşəsahibi olur. Ailənin maddi və mənəvi təminatı qarşılıqlı münasibətləri, ünsiyyəti, psixoloji mühiti digər amillərlə yanaşı ər və arvadın fəaliyyət sahələrindən, o cümlədən məşğul olduqları peşədən onun xüsusiyyətlərindən çox asılıdır. Qeyd etmək lazımdır ki,hər peşənin özünə uygun psixososiofizioloji tələbləri (həyata baxış bucağı, qidalanma və danışıq üslubu, geyim tərzi, fizioloji olaraq bədən quruluşunda gedən dəyişikliklər, cəmiyyətdə,ailədə övladları ilə münasibət vərəftarında fərqlilik,zövqlərin müxtəlifliyi və.s mövcuddur. Hərbiçilərin sənətşünasların, prokuror, vəkil, qazmaçı, bərbər, idmançı, həkim, müəllim, cəza cəkmə müəssələri işçilərinin, fəhlələrin və s. peşələri fərqli olduğu kimi, peşələrindən irəli gələn psixomodellərinin də fərqli olması normaldır. 

Hüquq mühafizə orqanları və güc strukturlarında işləyən əməkdaşların (kişi,qadın) baxışları sərt, nitqləri lokanik, hətta səs tonları qalın və əmiranə olur. Məsələn, elmi-pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan insanların adətən bənizləri solğun hərəkətləri ləng, açıq havada az olduqlarından onların hətta somatikalarında deformasiya baş verir. Hətta müxtəlif peşə sahibləri həmin peşədən ayrıldıqda belə bir sıra əlamət və keyfiyyətləri qoruyurlar. Ümumiyyətlə peşə fəaliyyətindən irəli gələn xüsusiyyətlər ailədaxili münasibətlərə də təsir edir. Ailə sahiblərinin peşələrindən irəli gələn davranış tərzi bir başa ailələrinə də siraət edir.

Bir çox tədqiqatçıların fikrincə ər və arvadın qarşılıqlı münasibətlərində peşə fəaliyyətinin müxtəlifliyi, eyniyyəti, ailədaxili münasibətlərin formalaşdırılmasında əsas amillərdən biridir. Peşələrin eyniyyəti və ya fərqliliyi ər və arvad arasında münasibətlərdə uzlaşma yaratdığı kimi, konfliktli situasiyalara da səbəb ola bilər. Ailədaxili münasibətlərin formalaşmasında cəmiyyətdə mövcud olan etalon və stereotiplər də mühüm rol oynayır. Peşəsindən asılı olaraq davranış tərzi,kişinin və ya qadının dominantlıq xüsusiyyətləri psixoloji aspektdən mental dəyərlər çərçivəsində öz əksini taparaq ailədə özünün dolğun ifadəsini göstərməlidir.

Sağlam ailə mühitində böyüyən övladların cəmiyyətdə bir şəxsiyyət kimi formalaşmasına təkcə sosial – iqtisadi və ya sosial psixoloji amillər deyil, həmçinin ər və arvadın peşə fəaliyyəti, onların həyata baxış bucağı, təfəkkür tərzi də mühüm təsir göstərir. Bir sıra hallarda peşə fəaliyyətinin yaratdığı psixoloji atmosferin ailənin sosiomühitinə tənzimlənmədən daxil olması, konfliktli situasiyalara səbəb olur. Lakin istər fərqli, istərsə də eyniyyət təşkil edən peşə sahiblərinin peşələrindən irəli gələn psixoloji iqlimi idarə edərək ailədaxili münasibətləri formalaşdırmaları, ailədəki sağlam psixoloji mühitin yaranmasına və formalaşmasına təsir edə bilər. Tutduğu vəzifədən asılı olmayaraq ər və arvadın həmrəyliyi,birliyi sağlam ailə üçün tərbiyə faktorudur. Peşə fəaliyyətindən irəli gələn psixoloji atmosferin düzgün idarə edilməməsi, ailədaxili mühiti gərginləşdirə biləcəyi kimi, düzgün idarə olunduqda bir ahəng yarada bilər. Yuxarıda qeyd olunan faktlar onu göstərir ki, ailədaxili münasibətlərin formalaşmasında cütlüklərin bir-birinə təsiretmə anlamında peşə fəaliyyəti və onun özəlliklərinin böyük rolu vardır. 

Gülər Məmmədova 

Kayzen.az

Go Back

Ailənin Psixoloji İqlimi

A

Ailənin psixoloji iqlimi ərlə arvadın, valideynlərlə uşaqların, uşaqlarla uşaqların qarşılıqlı münasibətlərinin xarakteri ilə müəyyən olunur və bilavasitə onları əks etdirir. Əgər ərlə arvad bir – birinə rəğbət bəsləyirsə, hörmət edirsə, qəlbən yaxındırlarsa, ailədə psixoloji iqlim də əlverişli olur.Bu keyfiyyətlərdən hər hansı birinin olmaması və ya əks keyfiyyətə çevrilməsi, ər – arvad münasibətlərində soyuqluq yaradır. Ər –arvad arasında hətta ötəri bir narazılıq əmələ gələn kimi ailənin psixoloji iqlimi də bu və ya digər dərəcədə dəyişir. 

Ailənin psixoloji iqliminə başqa amillər də təsir göstərir ki, onların təsiri altında ailədə, adətən, şadlıq əmələ gəlir və yaxud qanıqaraçılıq yaranır. Bu əhval – ruhiyyə hətta günlərlə davam edir. 
Lakin diqqətlə fikir versək, belə bir cəhəti asanlıqla görə bilərik ki, ailə üçün gözlənilməz olan hər hansı bir hadisə və ya şərait onun psixoloji iqliminə öz – özlüyündə deyil, məhz ər – arvad yaxud valideynlər – uşaqlar arasındakı münasibətlər vasitəsilə təsir göstərir. Ailənin psixoloji iqliminin nüvəsi məhz ailə münasibətləri ilə bağlıdır. Ərlə arvad arasındakı münasibətlər möhkəm olanda hətta təsadüfən baş verən xoşagəlməz hadisə ailəni əslində sarsıda bilmir: ata – ana dərdi birlikdə çəkir, ailə üçün ən çətin olan anda bir – birlərinə həyan olurlar. Ailə münasibətləri möhkəm olmadıqda isə heç kəsin gözləmədiyi halda bu və ya digər xoşagəlməz hadisə ər – arvadı nəinki yaxınlaşdırmır, əksinə, bir – birindən daha da uzaqlaşdırır. Onlar bir –birini günahlandırmağa, təqsiri bir – birinin üstünə atmağa başlayırlar. Söz - söhbət, qanıqaraçılıq günlərlə davam edir. Ailənin psixoloji iqlimini ən ümumi şəkildə nəzərdən keçirsək, onda bu xüsusiyyətləri qeyd edə bilərik: hər bir sosial qrupda olduğu kimi, ailədə psixoloji iqlim insanların həyat fəaliyyətinin mühüm bir sahəsini təşkil edir, ailə üzvlərinin gümrahlığı və fəallığı bilavasitə ondan asılıdır. Doğru deyirlər ki, bədbinlik – passivlik nikbinlik – iradə deməkdir. 
 
Psixoloji iqlim ailə üzvlərinin, birinci növbədə ovqatlarına təsir göstərir. Ər və arvad bir yersiz söz dedikdə onlardan hər hansı birinin qanı qaralır. Lakin psixoloji iqlimin xüsusiyyətlərini başa düşmək üçün təkcə hər hansı bir həyati şəraitdə, situasiyada ər – arvadda yaranan ovqatı aydınlaşdırmaqla kifayətlənmək olmaz. Onun nəticələri daha genişdir. Ər və arvad həyatından razıdırmı? Onlar öz həyatlarını və qarşılıqlı münasibətlərini necə qiymətləndirirlər? Ərlə arvad bir –birinə nə üçün rəğbət bəsləmir, hörmət etmir və ya yaxınlıq göstərmir? Onlar bir – biri haqqında hansı rəydədir? Ailədə hansı əhval üstündür? Bir – birini düzgün başa düşürlərmi? Bir – birlərinə güzəştə gedə bilirlərmi? Ailə məişətində fəal iştirak edirlərmi?... Bu sualların hər biri ailənin psixoloji iqlimi ilə az və ya çox dərəcədə bağlıdır. 
 
Psixoloji iqlim ailə üçün həyati əhəmiyyətə malikdir. Ailədə əlverişli psixoloji iqlim xoş güzəran, mənalı ömür psixi sağlamlıq deməkdir. Ər – arvadın ünsiyyəti ailədə psixoloji iqlimin əlverişli olduğunu göstərən mühüm əlamətlərdən biridir. Bunun böyük həyati mənası vardır. Mütəxəssislərin fikrincə, ər – arvad ünsiyyəti prinsip etibarilə çox mühüm psixoterapevtik vəzifəni yerinə yetirməlidir.
 
Ərlə arvadın ünsiyyəti onların hər ikisinin işdən sonra psixoloji cəhətdən sakitləşməsi, gərginlikdən azad olması üçün ən təsirli vasitə olmalıdır. Ərlə arvad söhbəti onlardan hər birinin işdə və evdə rastlaşdığı çətinliklərin həllinə kömək göstərməlidir. Sosioloji tədqiqatlara görə, ailədə psixoloji iqlim əlverişli olduqda arvad həmişə öz dərdini əri ilə bölüşdürür, ondan mənəvi psixoloji kömək alır. Halbuki, qarşılıqlı münasibətlərin normal inkişaf etmədiyi uğursuz ailələrdə arvadların yalnız 16,7% - i özlərinin həll olunmamış problemləri və çətinlikləri haqqında ərlərinə məlumat verirlər. 
Ailənin psixoloji iqlimi böyük tərbiyəvi əhəmiyyətə malikdir. Uşaqlar ananın əhvalına qarşı çox həssasdırlar, onu asanlıqla sezirlər. Ana hətta xəlvətcə ağlasa da, uşaqlar bunu başa düşür və xiffət edirlər. Uşaqlar bilavasitə ananın həyatı ilə yaşayırlar. Ananın əhvalı bilavasitə uşaq ürəyinə yoldur, onların psixi sağlamlığına güclü təsir göstərir. Ana güləndə, şad olanda evin divarları da sanki gülür. Uşaqlar fərəhli və gümrah ömür sürür, özlərini bəxtiyar sanırlar. 
 
Psixoloji iqlim ailə üzvlərinin bir – birinə və ailəyə münasibətində özünü büruzə versə də, bununla məhdudlaşmır. Onlar zəruri surətdə insanların bütövlükdə dünyaya münasibətlərinə, dünya duyumuna təsir göstərir; şəxsiyyətin sərvət meyllərində əks olunur, onun öz işinə və özünə münasibətlərində izsiz qalmır. Ailədə psixoloji iqlim əlverişli olduqca ər və arvad valideynlər və uşaqlar bir – birlərini və özlərini yüksək qiymətləndirirlər. Bu isə onların əmək fəaliyyətində, işə münasibətlərində müxtəlif formada əks olunur. Hər bir kişi və qadın öz ailəsinin psixoloji iqlimini işlədikləri müəssisəyə də aparırlar. Evdən işə dilxor, əsəbi gəlmiş ər yaxud arvad özündə kifayət qədər nəzarət etmədikdə zay məhsula yol verir, əməyinin səmərəsi azalır.
 
Bir çox hallarda onlar öz sevinc və dərdlərini iş yoldaşlarına danışır, bəzən hissə qapılır, öz giley – güzarlarına hədd qoymurlar. Belə adamlar nəticə etibarilə öz ailələrini hörmətdən salmış olurlar. 
Ailədə əlverişli psixoloji iqlimi kim yaratmalıdır? Şübhəsiz, ər və arvad. Mütəxəssislərin fikrincə, ailədə psixoloji iqlimin yaradılmasında ana daha fəal rol oynamalıdır. Ailədə yaranan emosional münasibətlərin mərkəzində ana dayanır. İstər ər – arvad münasibətlərində, istərsə valideyn – övlad münasibətlərində emosional çalarlar bilavasitə ana ilə bağlıdır. O, bu mühüm vəzifəni müvəffəqiyyətlə yerinə yetirir: insan münasibətlərini daha yaxşı başa düşür, onları emosional yolla məharətlə tənzim edir. Ağlayan uşağı ovundurmaq üçün ananın onu bəlkə də bircə dəfə oxşaması, bağrına basması kifayətdir. Bəli, ana ən yaxşı psixoloq, ən mahir nevropatoloqdur. Ailə məişətinin bütün əsas məsələləri məhz onun əlində toplanmışdır. Ailənin psixoloji iqlimi ananın ailə kollektivinin əməyini, həyatını necə təşkil etməsindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır.
Ümumiyyətlə ağıllı və təcrübəli ər – arvadlar təklikdə, mehriban ünsiyyət şəraitində özlərinin narazılıqlarını səmimi şəkildə bir - birinə bildirir, mübahisəli məsələləri aydınlaşdırırlar. Bu, ərlə arvadın bir – birinə əsir göstərməsi yollarından biridir. Lakin əri tənqid etmək heç də təhqir etmək deyildir. Burada söhbət məhz ərin tənqidində deyil, onu harada və necə tənqid etməkdən, məzəmmət etməkdən, daha doğrusu, ünsiyyət mədəniyyətindən gedir. Ailə etikası kənar adamların, yaxın dostların, qohumların və uşaqların yanında həyat yoldaşını danlamağa və tənqid etməyə qətiyyən haqq qazandırmır. Kənar şəxslərin yanında ərini yerli – yersiz məzəmmət edən, onun üzünə qabaran və sair hərəkətlərə yol verən qadın onun ləyaqətini alçaldır, ərini istər – istəməz təkcə öz – özündən deyil, doğma ocağından, uşaqlarından soyudur. 
 
Ailə də qarşılıqlı hörmət və tələbkarlıq, qayğı və kömək normal olmalıdır. Bunsuz ailədə əlverişli psixoloji iqlim haqqında danışmaq mümkün deyildir. Ərlə arvad arasında münasibətlər qarşılıqlı hörmət və tələbkarlığa, qayğı və köməyə əsaslanırsa, onlar bir – birini daha yaxşı başa düşür, güzəştə getməyi, “xırda” səhvləri bağışlamağı öyrənirlər.
 
Psixoloqlar uğurlu və uğursuz ailələrdə ər və arvadın özünə və həyat yoldaşına münasibətini öyrənərkən çox maraqlı bir fakt müəyyən etmişlər. Uğurlu ailələrdə öz ailə həyatından razı olan ər və yaxud arvad həyat yoldaşına tənqidi yanaşmaqdan daha çox özünə tənqidi yanaşır. Uğursuz ailələrdə isə ər yaxud arva günahı özündə deyil, həyat yoldaşında axtarır, şəri həmişə onun üstünə yıxır. Bu o deməkdir ki, həyat yoldaşını sevən qadın ona daha çox diqqətli, qayğılı yanaşır, nöqsanlarına dözür və lazım gəldikdə ona kömək etmək üçün ona əlindən gələni əsirgəmir.
Ailə həyatında ər – arvadın bir – birini başa düşməsinin böyük əhəmiyyətə malik olması kimə məlum deyil? Qarşılıqlı anlaşmaya əsaslanan ailə hamıya - ər və arvada, valideynlər və uşaqlara, gəlin və qayınanaya eyni dərəcədə lazımdır. Məgər ailədə “xırda” məsələlər üstündə az söz – söhbət olur? İş işdən keçəndən sonra aydınlaşır ki, ata böyük oğlunu, arvad ərini düzgün başa düşməmişlər.
 
İnsan həmişə istəyib ki, ətrafdakı şeyləri, özünü, başqa adamları dərk etsin. “Qarşılıqlı anlama” ifadəsində də bu prosesin ikitərəfliliyi öz əksini tapmışdır. Ərlə arvadın bir – birini düzgün başa düşməsi, ailənin möhkəmlənməsi, kollektiv kimi inkişaf etməsi üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Bundan ötrü ər – arvad ailənin ümumi mənafeyi ilə yaşamalı, özünə başqa adamların, birinci növbədə həyat yoldaşının, uşaqlarının gözü ilə baxmağı, onların meyarları ilə qiymətləndirməyi bacarmalıdırlar. 
 
Korrektə etdi: Salmanlı Ayna
Kayzen.az

Go Back

Məktəb psixoloqları üçün təlimlər keçirilir.

 

Məktəb psixoloqları üçün təlimlər keçirilir.

“Məktəblinin dostu” layihəsi çərçivəsində layihənin tətbiq olunduğu məktəblərin psixoloqları üçün təlimlər başlayıb.

Təlimlər Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutu, Narınc Psixologiya Mərkəzi və “Məktəblinin dostu” layihəsi çərçivəsində fəaliyyət göstərən Psixoloji Mərkəzin psixoloqları tərəfindən keçirilir.
Təlimlərin keçirilməsində məqsəd layihənin tətbiq olunduğu məktəblərdə fəaliyyət göstərən məktəb psixoloqlarının təcrübə keçməsi, məktəblilərin və valideynlərin psixoloji mövzularda daha əhatəli məlumatlandırılması, eyni zamanda yaranacaq problemlərə münasibətdə psixoloqların daha peşəkarcasına yanaşmasını təmin etməkdir.
Qeyd edək ki, “Məktəblinin dostu” layihəsi Təhsil Nazirliyi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin birgə tərəfdaşlığı ilə Bakı şəhərindəki 32 ümumi təhsil müəssisəsində həyata keçirilir. Layihənin əsas məqsədi müəllim və şagirdlər üçün təhlükəsiz mühit yaratmaq, fövqəladə hal baş verdikdə ilk tibbi və psixoloji yardım göstərmək, mütəmadi olaraq şagird, valideyn, təlim-tərbiyə müəssisələrinin kollektivi ilə maarifləndirmə və diaqnostik işlər aparmaqdır.

 

Go Back

Tələbə Psixoloqların I Ümumrespublika Konfransı. 23.12.2018

Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutu "Tələbə Psixoloqların I Ümumrespublika Konfransı" nı təqdim edir!
Psixologiya ixtisası üzrə təhsil alanlar və psixologiya ixtisası ilə maraqlanan, öz sahəsi üzrə ixtisaslaşmış 5 peşəkar spikerin təqdimatında baş tutacaq elmi,əyləncəli və praktik konfransda iştirak edə bilərsiniz. 
Konfransın mövzuları:
1. Asılılığın insan psixologiyasına təsiri
2. Düşüncələr bizimlə necə oynayır?
3. Stresssiz həyat mümkündürmü?
4. NLP-də xarakter tipləri (workshop)
5. Özgüvən və Motivasiya (workshop) 
Spikerlər:
1. Araz Manuçöhri-Lalei 
2. Mələk Kərimova 
3. Orxan Oruc
4. Narınc Rüstəmova
5. Gülər Məmmədova

Konfransın keçirilmə məkanı:
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutu (Konfrans Zalı)

Konfransın tarixi:
23Dekabr | 09:00-18:00 (yemək və çay fasiləsi daxil)

Bizimlə əlaqə:
☎Telefon: 012-563-00-44

QEYDİYYAT LİNKİ:
https://goo.gl/i4Ujd5

Go Back

Sənin böyüməyən qızın...

Sənin böyüməyən qızın...
Əllərimi heç buraxma. Həmişə yanımda ol. Hər kəsə güclü görünə bilərəm və ya görünməyə çalışa bilərəm. Bir tək sənin yanında acizəm. Sən əlimi tutmasan, sən arxamda durmasan, varlığınla dayaq olmasan bu qəliz həyatda yaşamaq biraz da qəliz olar. Nə qədər böyüsəm də mən sənin balaca qızınam. Sən isə mənim ilk sevgimsən! Qəhrəmanımsan, ata! Əllərindəki qabara baxanda, üzündəki qırışa baxanda fəxr edirəm qəhrəmanımla. Mənim qəhrəmanım əslində çox çətinliklər çəkdi. Amma heç hiss etdirmədi. Amma həmişə dik durdu. Başını əymədi. Gücsüz olduğu zamanda belə mənə güc olmağı bacardı. Bəlkə bunu sənə rahatlıqla etiraf edə bilmədim, dilimə gətirmədim, amma, sənə hər baxdığımda qürur duydum. Və bu gün özümə baxıram, qazandıqlarıma, bacardıqlarıma baxıram, arxasınca getdiyim arzularıma baxıram....Mən sənə nə qədər borcluyammış.!
Bir də sayəndə həmişə ruhum uşaq qaldı. Elə qayğın var ki, səni hər görəndə uşaq kimi nazlanmağa, kapriz etməyə başlıyram. Elə qoruman var ki, özümü gücsüz hiss etmirəm. Uşaq gülüşləri var çöhrəmdə. Hansı ki, nə vaxt çətinliyə düşsəm də məni ağlamağa qoymur. Məndə yaratdığın bu ruh üçün çox sağ ol!
Sən mənim yaza-yaza bitirə bilməyəcəyim mövzumsan əslində. Var ol, mənim qəhrəmanım!.
                                                                                                                                                                                        Sevinc Abuşova. 
                                                                                                                                                                                        Narınc Psixologiya Mərkəzi, Təhsil -tədqiqat şöbəsinin mütəxəssisi.

Go Back

AİLƏ MÜNASİBƏTLƏRİNDƏ QADIN VƏ KİŞİ BƏRABƏRLİYİ – HƏR BƏRABƏRLİK TARAZLIQ DEYİL….

Bərabərlik tarazlıqdır. Bəs görəsən bu tarazlıq həmişə lazımdırmı? Mən deyərdim, yox. Ehtiyac yoxdur hər mövzuda ta`raz olmağa. Əgər məsələ qadın-kişi bərabərliyindən gedirsə, mən bu bərabərliyi inkar edərdim. Bəlkə də düşüncəm çoxları tərəfindən qınaq obyektinə çevriləcək. Axı biz gender bərabərliyini əlində rəhbər tutub ona heç cür nail ola bilməyən cəmiyyətdə yaşayırıq. Bəlkə də başqa bir ölkədə yaşamış olsaydım mən də qadın – kişi bərabərliyinin tərəfdarı olardım. Amma nə etmək olar ki,qaçılması mümkün olmayan reallıqlar var və biz onlarla barışmalıyıq. Əslində düşüncələrimizlə bu reallığı dəyişdirə bilərik, amma bu gün bunu lazım hesab etmirəm. Azərbaycan ailələrindəki münaqişələrin kökünə getsək görərik ki, problem qadınların ailədə kişiylə bərabər mövqeydə durmasını tələb etməsiylə başlayır. Baxın, hər bir məsələnin kökü necə araşdırılır- uşaqlıq həyatını analiz etməklə. Yaxşı bəs uşaq olarkən necə böyüyürük?- qardaş bacı olaraq eyni psixoloji davranış və yanaşma ilə böyüdülürük? Birmənalı yox. Əgər oğlan uşağı evə axşam saat 12-də rahatlıqla gələ bilirsə, bu qız övladı üçün mümükünsüzdür. Əgər oğlan uşağının ixtisas seçiminə gələndə,  “oğlandı, nə iş olsa edə bilər” deyilirsə, qız övladı üçün bu məsələyə çox həssaslıqla yanaşılır. Oğlan ailə qurdu və sabah ayrıldısa gələcəkdə rahatlıqla yenidən evlənə bilər, bəs bu qadınlar üçün necədir? Nəyinki ailə qurmuş, hətta nişanı geri qayıtmış qızı belə hər ailə qəbul etmir. Acınacaqlı olsa da bu belədir. Yaxşı, kütlə psixologiyamız bunu deyirsə biz bu kütlə içində necə bərabərlik tələb edə bilərik? Hər bir oğlan gözünü açandan qadın-kişi arasındakı fərqli vəzifə və davranışları müşahidə edir, ona görə də ailə qurduqdan sonra qarşısındakı qadın onunla bərabər hüquqları tələb edəndə problem yaranır. Bu mövzudakı fikirlərim çox hallarda xoş qarşılanmır, amma xoş münasibətdənsə real münasibəti seçərdim. Qadınlar, “qadın-kişi hüquqları bərabərdi” deyib, evdə idarəçiliyə sahib olmaq istəyirlər. Bunu yalnış hesab edirəm, qadın və kişinin fərqli psixologiyası var, oxuduqlarımdan gəldiyim qənaət budur ki, idarəçilik kişiyə məxsusdur. Mən o ailələri daha xoşbəxt hesab edirəm ki, orda qadın yox, kişi idarəedici mövqeydə çıxış edir. Bəli, razılaşıram, qadınlar da işləyə bilər, karyera qura bilər, amma zənnimcə bu o demək deyil ki, qadın ailədə rəhbər ola bilər. Ailədə ortaq mövqeylər var, qadın-kişi, ata-ana bu obrazların fəaliyyəti ailəni ayaqda saxlamağa köklənir, hər ikisi ailəyə, uşağın tərbiyəsinə xidmət edir. Ən doğrusu bu olar ki, qadın kişinin, kişi isə qadının ailədə hansı məsələdə daha üstün hüquqa sahib olduğunu qəbul etsin və o mövqeyə hörmətlə yanaşsın. Məsələn, ailənin emosional mühitində ananın rolu daha çoxdur, yoxsa atanın? – Əlbəttə ki ANAnın. Bunu ata qəbul etməlidir. Uşağın əhval ruhiyyəsinə Ananın əhvalı daha çox təsir edir, yoxsa atanın?- ANAnın. Burda ananın mövqeyini daha üstün tuturuq. Bəs bərabərlik?! Məsələ bərabər mövqeydə olmaq deyil, olduğun mövqeyi layiqli təmsil etməkdir. Mən yazımla kişilərin mövqeyini üstün hesab etmirəm, sadəcə tərəzinin gözünün məqamlardan asılı olaraq enib-qalxdığını düşünürəm. O ki, qaldı qadınlara, onlar ANA adını daşıyırlar, bunun özüdür ən üstün mövqey……..

 Abuşova Sevinc  Latiq qızı

 Narınc  Psixologiya Mərkəzi.

Təhsil və tədqiqat şöbəsi üzrə mütəxəssis

 

Go Back

Yüksək Riskli Ailələr Qrupu

Hal-hazırda dövrümüzdə inkişaf anomaliyalarının sayı durmadan artmaqdadır.Autizm,əqli gerilik,görmə pozulmaları,eşitmə və nitq qüsurları,psixi inkişafda olan anomaliyalar  və digər inkişaf qüsurları insanları “həyacan təbili” çalmağa vadar edir.Təkcə autizmə rast gəlinmə faizi get-gedə artır.Belə ki,əvvəl hər 80-90 uşaqdan biri autizm diaqnozlu idisə,2018-ci il statistik göstəcilərinə əsasən bu say 60-ə enib.

Bəs anomaliyaların,qüsurların yaranmasına nələr səbəb olur? Bu halların qarşını almaq üçün hansı addımlar atmaq olar? İlk öncə “Yüksək Riskli Ailələr Qrupu” anlayışı ilə tanış olaq.Yüksək riskli ailələr dedikdə qüsurların,inkişaf geriliklərinin yaranması üçün münbit şərait olan ailələr nəzərdə tutulur.Yəni cəmiyyətdə olan digər ailələrə nisbətdə bu qrupa daxil olan ailələrdə  hər hansı qüsurlu uşaqların doğulma riski daha yüksəkdir.Qüsurların erkən  aşkara çıxarılması və risk faktorlarının nəzərə alınması üçün profilaktika tədbirləri mühim əhəmiyyət kəsb edir.İndi isə Yüksək Riskli Ailələr Qrupuna daxil olan ailələri nəzərdən keçirdək:

1.Ailədə öncəki hamiləlikdən dünyaya gəlmiş inkişaf qüsurlu uşaq(lar)ın olması

2.Valideynlərdən birinin və ya hər ikisinin  hər hansı inkişaf qüsuruna malik olması

3.Qohum evliliyi əsasında ailə qurmuş valideynlər

4.Riskli hamiləlik keçirmiş ana olan ailələr

5.Mütəmadi olaraq alkaqol,narkotik və ya hər hansı maddə istifadə edən ana və ya ata(ana daha yüksəkdir)

6.Doğuş zamanı asfiksiya,travma kimi halların baş verməsi

7.Həyatının ilk illərin kəllə-beyin tramvası,fiziki xəsarətlər,yolxucu xəstəliklər və.s keçirən uşaq olan ailələr.

Bu siyahını yetəri qədər uzatmaq olar.Ümumiyyətlə risk faktorlarına ən çox genetik səbəblər daxil olur.Məsələn ailədə Daun sindromlu uşaq varsa bu zaman yeni doğulacaq körpənin də bu Daun olma ehtimalı nisbətən Yüksəkdir.Digər tərəfdən ana və ya atanın nitq,eşitmə,görmə qüsurlu olması onların gələcək övladlarında da bu qüsurların olma riski artıra bilər.Məsələn ananın astiqmatizm,myopi,katarakt,mikroftalm və.s göz xəstəliklərinin olması bu xəstəliklərin uşaqlarda da olması riskini artırır.Xromosom abserversiyaları,endokrin sistemin xəstəlikləri,valideynlərin rezus-faktor uyğunsuzluğu,irsi olaraq maddələr mübadiləsinin pozulması və digər hallar uşaqda hər hansı inkişaf pozuntularının baş vermə dərəcəsini artırır.Əksər uşaqların yaşamın ilk ilində meningit,ensefalit,meninqoensefalit kimi xəstəliklər keçirməsi onların psixi,fiziki ləngiməsinə səbəb olur.Hamiləlik zamanı ananın mütəmadi olaraq ağrıkəsici,antibiotik kii həbləri qəbul etməsi dölün inkişafına mənfi təsir edir.Məsələn antibiotik olan  streptomismin böyük dozaları eşitmə sinirini zədələyir.

Yüksək Risk qrupuna daxil olan ailələr hamiləlik planlaması etməlidirlər.Ana və döl mütəmadi olaraq həkim nəzarəti altında izlənilməlidir.Bu cür ailələrin aşkar edilməsi qüsurların erkən korreksiyası üçün də mühim əhəmiyyət daşıyır.

                                                                                                                                                                                                                                                     Nuray Lətifzadə

Go Back

UŞAQLAR NƏ ÜÇÜN YALAN DANIŞIR?

Valideyin və müəllimləri yalandan başqa heçnə çox əsəbləşdirmir. Böyüklər ehtiyyat edirlərki kiçik yaşından yalan danışmağa başlayan uşaqda bu xarakterə çevriləcək və onlar ömür boyu bundan əziyyət çəkəcəklər. Bəs uşaqlar nə üçün yalan danışır?

3-7yaşlı uşaqlar xəyalla gerçəyi bir-birindən ayırmağda çətinlik çəkirlər. Buna görədə öz xəyallarının məhsulunu real kimi göstərə bilərlər.Məsələm: “Mənim böyük filim var.”, “Atam mənim üçün təyyarə alıb” və s. 7yaşdan sonra,  xüsusilə 11 yaşdan sonra uşaqların hansı mövzularda yalan danışdığına fikir vermək lazlmdır. Yalan - bəzən müdafiədir.Yaşı nisbətən böyük olan uşaqlar valideyinlərin qəzəb və aqressiyasından xilas olmaq üçün yalana əl atır.Yalanla müdafiə olunmaq təkcə ailədə deyil,eləcədə ondan kənardada özünü göstərir.Uşaq bilir ki,pis davranışına görə ona cəza verəcəklər.Bəs əgər yalan desə necə? Bəlkə o zaman cəzadan qaça bilər.Məktəbəqədər mərhələdə yalan danışmaq azalmalıdır.Yox əgər bu davam edirsə artlq davranış pozuntusudur. Bura alt islatma,dırnaq yemə,özünə qapanma,aqressiyada əlavə olunubsa vəziyyət çox ciddidir deməkki. Zəkası aşağı olan uşaqlar reallıqdan çox-çox fərqlənən yalanlar danışarlar,patalojı yalan danışan uşağın heç bir məqsədi yoxdur,olmayan şeylər haqqında danışıb çevrəni təəccübləndirmək onların çox xoşuna gəlir. Hələki uşaqlar balacadı doyunca yalan danışa bilərikmi onların yanında? Unutmayaq uşaqlar hər şeyi özlərinə çəkir.Əksər uşaqlar oyuncaqlarla deyil böyüklərin əşyaları ilə oynamağa üstünlük verirlər.Məsələn saatımızla oynamaq istəyən uşağın qoluna piramidanın halqasını keçirdib-Bax bu sənin saatındlr-deyirik. Yaxud” gəl yeməyini ye səni parka aparacam” halbuki bunu etmirik.Məgər yalanın təməlini özümüz qoymadıqmı? Ana və atasının yalan danışdığını görən uşaq zamanla bunun normal və qəbul edilən bir hal olduğunu düşünəcək. Belə bir eksperiment aparılmışdır:3yaşlı uşaqlara arxalarında maraqlı bir əşyanın olduğunu ancaq ona baxmamaq tapşırılmışdır.Eksperimentator otaqdan çıxan kimi bütün uşaqlar arxaya çevrilmişdir.Arxaya baxdınmı sualına hamısı -yox-cavabını veriblər.Bu eksperimentdə uşaqlar bizə göstərirlər ki,belə davranış bütün uşaqlar üçün normaldı.Axı onlara maraqlı idi. Bəs uşaqlar nə üçün yalan danışır?

-Müəyyən yaşlarda yalan və gerçəyi ayıra bilmədikləri üçün

-Diqqət çəkmək üçün

-Uğursuzluqlarını gizlətmək üçün

-Ətrafdakıların güvənini qazanmaq üçün

-Valideyinlərindən,yaxud ətrafda kimdənsə nümunə götürdükləri üçün

-Cəzadan xilas olmaq üçün

-İntiqam almaq üçün

-Kiçik problemlərindən xilas olmaq üçün

-Heç kimdən asılı olmadıqlarını göstərmək üçün

-Ətrafdakıların diqqətini öz üzərinə çəkmək üçün

Gəlin öz uşaqlığımızı xatırlayaq. Axı bizdə yalanlar danışmışıq. Biz güclü, uşaq isə zəifdir,biz bir şeyi istədiyimiz halda uşaq başqasını istəyirsə yalan danışmaqdan başqa yol saxlamırıq onun üçün.Əksər vaxt çox valideyinlər belə düşünür ki,onlar hər şeyi bilir və her şeyin ən yaxşısını seçirlər.Bu an kiçik və olduqca vacib nüansı qaçırdırıq yerinə qərar verdiyimiz bizim uşağımız olsada, o da bir şəxsiyyətdir öz fikirləri və planları ola bilər.Artıq övladınız sərbəst qərar verməyə çalışırsa ona mane olmayın”sən hələ balacasan,sən nə bilirsən ki, mənə yolda göstərirsən” deyib onu alçaltmayın,özgüvənini qırmayınki sonradan harda səhf etdim ki,uşağım mənə yalan danışır deməyəsiniz. Əgər uşagın 7yaşı olmayıbsa o realda olanlarla xəyallarını qarışdıra bilər.Məsələn: uşaq böyük həvəslə uçan fil gördüyünü danışır.Belə fantaziyalarda pis heçnə yoxdur.Fantaziya yalandan onunla fərqlənir ki,uşaq bununla heç nə əldə etmək və sizi qıcıqlandırmaq istəmir.Əgər o fantaziyalarını real baş vermiş hadisəyə bağlayırsa,bizim buna uyğun cavabımız olmalıdır. Məs:Suyu filin dağıtdığını deyirsə-“Mənə elə gəlirki sən suyu dağıtdığın üçün təəssüflənirsən və bunu filin etməsini istərdin.-deyə cavab veririk. Yəni bunu filin əvəzinə səndə edmiş olsaydın biz onsuzda bərabər yığışdıracaqdıq.Belə hallarda qətiyyən uşağa əsəbləşməyin,tərs-tərs baxmayın ən əsası cəza verməyin.O bunu bilərəkdən etməyib,necəki bizdə tez-tez hətta ən vacib görüşlərimizdə belə təsadüfən stəkana toxuna, onu yerə sala və sındıra bilirik. Yalan mövzusunda bir çox psixoloqların araşdırmaları olsada Kaliforniya universitetinin professoru Pol Ekman bu istiqamətdə daha çox öyrənmiş və kitabıda nəşr olunmuşdur.O belə hesab edir ki,yalan-valideyinlərlə uşağın arasında inamsızlığın ilk göstəricisidir.Bu özünün gücünə və bacarığına inamsızlıqdır.Yalan onu deyir ki,ana və ata mənə lazım olan çətin anımda yanımda olmayacaqlar. Uşaqlar heç vaxd boşuna yalan danışmır.İstənilən yalanın səbəbi vardır.Uşaq üçün bu öz həyatında nəyisə dəyişmək vasitəsidir.Ona cəza vermək,qadağalar qoymaq yalanı azaltmayacaq,sadəcə övladınızın yanında olun,onu müşahidə edin və onu öyrənin. Kiçik məktəb yaşı dövründə isə uşaqlar şüurlu şəkildə yalan danışırlar.Pol Ekman bunun səbəblərini belə göstərir:

-böyüklərin yanında özünü təsdiq etmək

-onların təriflərini eşitmək

-etdikləri səhfləri gizlətmək üçün

İkinci bəndə xüsusilə diqqət etməliyik.Çox vaxt başımız işə o qədər qarışır ki ,ana yaxud ata olduğumuzu unuduruq.”sabahın xeyir”, “dərslərin necədi”,”səni çox istəyirəm”,”səninlə fəxr edirəm”,”unutma mənə hər şeyi, hə düz eşitdin hər şeyi danışa bilərsən”,”gecən xeyrə” kimi bizim üçün sadə onlar üçün sehrli olan birləşmələri deməyi belə unuduruq.

Nisbətən böyük uşaqların yalan danışma səbəbləri bunlardı:

-Diqqət cəlb etmək

-Dostların əhatəsində müdafiə

-Öz sirrini qorumaq

-Pis vəziyyətlərdən qaçmaq

-Özünütəsdiqetmək

-Alçalmaq yaxud utanmaq hissindən azad olmaq

-Öz gücünü yoxlamaq

-Kollektivdəki problemlər

-Valideyinlərlə sərhədlər qoymaq üçün

Doqquz yaş və daha böyük uşaqların yalan danışmasını normal qəbul etməməliyik və bunun səbəbləri mütləq araşdırılmalıdır.Yeniyetmələrdə yalanın əsas səbəbi qısqanclıq,rəqabət hissi,geri çevrilmə qorxusu,qəbul edilməmə,daha çox diqqətə ehtiyac hissindən ola bilər. Əgər uşaq yalnız ana və ataya yalan danışırsa bunun səbəbi nə ola bilər? Ana və atanın reaksiyasından qorxa bilər.Bu vəziyyət mütləq ailədə işlənməlidir.Yəni ana və atadan gedən mesajlar,eləcədə valideyin kimi uşağa yanaşma işlənməlidir.Yalan ortaya çıxan kimi vurmaq,cəza vermək,döymək çıxış yolu deyil.Uşaqla söhbət etmək yalanın nə özümüzün,,nədə digər insanlar tərəfindən yaxşı qarşılanmadığını izzah etməliyik.Az nəsihət verib,çox qulaq asmalıyıq.

UŞAĞIN ŞƏXSİYYƏTİ DEYİL DAVRANIŞI HƏDƏFƏ ALINMALIDIR.

Hiperaktiv uşaqlarda uğursuzluqlarını gizlətmək və güvən hissi yaratmaq üçün yalan danışa bilərlər.Diqqət əksikliyi olan bir uşaq xüsusilə məktəbdə diqqətini uzun müddət cəmləyə bilməz,deyilənləri yadında saxlamaz,ev tapşırıqlarında çox çətinlik çəkər,müəllimləri və dostlarını narahat edən davranışlar nümayiş etdirə bilərlər.Bu zaman uşağı tənbəllik və uğursuzluqla günahlandırmamalıyıq..

Uşaq səhf hərəkət etdikdə hər şeyi olduğu kimi etiraf etdiyi zaman cəzalandırılsa o növbəti dəfə cəzadan xilas olmaq üçün yalana əl atacaq.Əgər dərsindən zəif qiymət aldıqda”yenə qiymətlərin pisdi nə vaxd yaxşı qiymət alacaqsan?”desək növbəti dəfə zəif qiymət alanda bizə deməyəcək ,yaxud bizdən gizlədəcək.Sosial vəziyyəti aşağı olan ailələrdə uşaq digərlərində olan əşyalara qısqanclıqla yanaşıb yalan danışa bilər.Məsələm:Velosipedi olmayan uşaq velosipedi olduğunu lakin sürmək istəmədiyini deyə bilər.Bacı-qardaş qısqanclığı varsa ana-atanı cəzalandırmaq üçün yalan danışa bilərlər.Yalan danışmaq real olmayan duyğu və düşüncələrin varmış kimi izzah edilməsidir.Hər səhfə görə verilən ağır cəzalar daha çox yalana gətirib çıxardır.

Uşaqlara izzah edilməli məsələlərdən biridə nə vaxd yalan danışa bilərikdi.

1.Əgər tanımadığı adam evin ətrafında gəzirsə və artlq qapıya əl atıbsa bu zaman atam işdədi 4saatdan sonra gələcək demək təbii ki uyğun deyil.Bu zaman atam mağazaya düşüb indi qayıdacaq demək tam vəziyyətə uyğundur.

2.Əgər ad günündə ikinci adamda eyni hədiyyəni veribsə”a dünən eynən bundan əmim almışdı”demək əvəzinə neçə vaxtdır gözlədiyim hədiyyədir deməkdə olar.

Öz övladlarınızla ən yaxşı dost olmağa çalışın.O sizə inanmağa və etibar etməyə başlayanda sizi özünə həmfikir,dayaq görəndə sizə yalan danışmaq üçün çox az səbəbi olacaq.Siz aranızdakı münasibətlərdə yaranan dəyişikliyi hiss edəcəksiniz.Əlbətdə bu anidən olmayacaq,zaman lazımdı amma bir gün mütləq bunu hiss edəcəksiniz.Əvvəllər sizdən gizlətdiyi,danışmağa qorxduğu yaxud utandığı mövzuları birdən-birə sizlə bölüşməsədə zamanla artıq bir çox sirlərini öyrənmiş olacaqsınız.Daim övladlarınızın yanında olun,onlara dəstək olun və bunu mütləq onlara bildirin.

                                                                                                                                                                                                       Turanə Rzayeva. NUPM. Gənclik filialı. Psixoloq.

 

 

 

 

 

Go Back

Autizm və PECS terapiya

Dünyada Autizmin korreksiya ilə bağlı bir çox üsul və metodlardan istifadə olunur.Məsələn ABA (Applied Behavioral Analysis) terapiya, PECS(Picture Exchange Communication System) , Qum terapiyası, Musiqi və rəqs terapiyası, Qrup terapiyası və.s

Ölkəmizdə ABA terapiya,qrup terapiyası,art terapiya və digər terapiya növləri daha çox istifadə olunur.PECS metodu isə nisbətən az tədbiq olunmaqdadır.Hərifi mənası- Picture Exchange Communication System deməkdir. Bu üsul Amerikalı psixoloq Andy Bondy və Lori Frost tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Autizmli uşaqlarla aparılan korreksiya üsullarından biridir, uşağın ətraf mühitlə olan ünsiyyətini və əlaqəsini artırmağa istiqamətlənmiş sistemli bir üsuldur. Burada məqsəd danışmayan və məhdud söz ehtiyatı olan uşaqlarda ünsiyyətin inkişafı və istəklərini şəkillər vasitəsi ilə istifadə etməklə bacarıqların artırılmasıdır.Bu terapiya tədbiq edilərkən ilk öncə bir şəkil kartı ilə başlanılır,daha sonra isə uşaq 1 neçə şəkili birləşdirib cümlə qurmağı öyrənir.

Autizmli uşaqların böyük əksəriyyəti həyatı boyu danışmır və ya istifadə etdiyi nitq ünsiyyət üçün yararsız olur.Amerika Birləşmiş Ştatlarının Delaware ştatındakı “Autizm Layihəsi” PECS üsulu ilə 1 ildən artıq təlim görən uşaqların 76%-nin nitq bacarıqlarına yiyələndiyini və müəyyən nitq bacarığı olan uşaqlarda isə ünsiyyət bacarıqlarının artığını bəyan edir.

PECS sistemi 18 aydan böyük olan,hər hansı əşyanı istəmək üçün söz ehtiyatı və ya səs tələffüz edə bilməyən,sadə sualları soruşa bilməyən,təqlid edə bilməyən,cavab verə bilməyən,başqalarının dediyini anlaya bilməyən və ən azı 3 ay loqopedik dərs alıb nəticə verməyən bütün uşaqlara tədbiq edilə bilər.

PECS terapiyaya uşağın çox sevdiyi və sevmədiyi yemək, oyun və tədbirlərin siyahısı hazırlanaraq başlanılır. Daha sonra bu siyahıda qeyd olunanlara uyğun olaraq şəkilli kartlar hazırlanır. Metodu mütləq ailə üzvləridə tətbiq etməlidir. PECS üsulu 6 mərhələdən ibarətdir və hər mərhələdə fərqli öyrənmə üsulları həyata keçirilir.Mərhələlər aşağıdakı kimi verilir:

1.Fiziki yardımlə dəyişiklikləri öyrətmə-Burada uşaq hər hansı şəkilli kartı pedaqoqa uzadaraq ona uyğun əşyanı pedaqoqdan almağı öyrənir.Beləcə insanlarla ünsiyyət qurmağın ilkin bacarıqlarına yiyələnir.

2.Uzaqlıq və müstəqillik-Uşaq istədiyi əşyanın şəkilini tapır,ünsiyyət ortağının diqqətini cəlb edir və rəsm kartını ona uzadaraq istədiyi əşyanı əldə edir.Beləliklə fərqli uzaqlıqda olan rəsm kartlarını,ünsiyyət ortağını tapmağı və bunları müstəqil şəkildə etməyi öyrənir.

3.Rəsimləri fərqləndirmə-Bu zaman uşaq rəsm kartları arasında istədiyi şeyin şəklini tapır,onu ünsiyyət ortağına göstərərək istədiyi əşyanı əldə etmiş olur.Beləliklə uşaqda,fərqləndir,sinifləşdirmə,ayırd etmə bacarıqları formalaşmış olur.

4.Cümlə qurulması-Uşaq 1 neçə şəklin köməyi demək istədiyi cümləni formalaşdırır.Məsələn “istəyirəm” rəsm kartını istədiyi hər hansı əşyanın kartı ilə birləşdirərəm cümlə strukturu  yaradır.Belə olduqda zamanda uşaqlarda şifahi nitq bacarıqları da nisbətən formalaşmağa başlayır.

5.”Nə İstəyirsən?” sualına cavab verməyi öyrənir.Yəni uşaq ona ünvanlanan sualı kartlar vasitəsilə bildirərək anlama,verilən suala cavab vermək kimi bacarıqlar formalaşır.

6.Fikir bildirmək-Uşaq “ nə istəyirsən?”,”nə görürsən?”,” nə eşidirsən?” və.s bu tip  sualllara cavab verir,müstəqil şəkildə öz istəklərini bildirməyi öyrənir.

Bu mərhələləri uğurla tamamlayan uşaqlar öyrəndiyi ünsiyyət bacarıqlarını sosial həyatında tədbiq edər,istədiyini əldə edərkən aktiv rol oynayar.Sözlü nitq vərdişlərinin yaranması üçün münbit şərait yaranmış olar.Araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki,PECS ilə təlim görən autistik uşaqlarda davranış problemi öz-özlüyündə xeyli azalmışdır.Bu metodun köməyilə autistik uşaqlarda incə motor bacarıqlar da inkişaf etmiş olur.Həmçinin diqqətini uzun müddət saxlamaq bacarığı da inkişaf edir.

PECS-ə başlayarkən ilk əvvəl təlimdə 2 təlimçi iştirak edir.Bunlardan biri mütəmadı olaraq uşaqla ünsiyyət qurur,digəri isə uşağa dəstək olmağa çalışır.Ancaq zaman keçdikcə təlimçilərin sayını azaltmaq olar.Bu metodun tədbiqində ailə də mühim rol oynayır.Metod uşağın olduğu bütün sitiuasiyalarda tədbiq olunur.PECS-in sonrakı inkişaf mərhələlərində təlimçi-ana-uşaq üçlüsü iştirak edir.Bundan əlavə PECS-də iki təlimçinin olması uşağın sosiallaşması baxımından ilk dövrlərdə zəruri hesab edilir.

PECS-in ailələr tərəfindən evdə tədbiq olunması da xüsusi əhəmiyyətə vacibdir.Uşaq günlük həyatında istifadə etdiyi əşyaları,yediyi qidaları ailədə daha praktik və təbii şəraitdə öyrənmiş olur.Bundan başqa digər metodlardan fərqli olaraq PECS materiallarının hazırlanması o qədər də mürəkkəb və bahalı deyil.Hətta valideynlər özləri də bu kartları ev şəraitində rahatlıqla hazırlaya bilərlər.

PECS-in danışa bilməyən şəxslərə tədbiqi ilə yanaşı,danışa bilən ancaq söz ehiyatı zəif olan və ya ünsiyyətə meyilli olmayan şəxslərə də tədbiqi mümkündür.Valideynlər bəzən bu metodun uşaqlarının şifahi nitq bacarıqlarına yiyələnməsinə “maneə” olacaqlarını düşünürlər,lakin unutmaq olmaz ki,PECS-in tədbiqində məqsəd uşaqlarda nitq bacarıqlarını formalaşdırmaq və mövcud bacarıqları daha da inkişaf etdirməkdən ibarətdir.

                                     Nuray Lətifzadə

Go Back

Sağlamlıq İmkanları Məhdud Uşaqlarda Qidalanma

Normal inkişaf edən uşaqlardan fərqli olaraq inkişafında müəyyən qüsurları olan uşaqlarda qidalanma prosesi daha çox diqqət tələb edir.Təəsüflər olsun ki,bu gün 1 çox valideynlər bu mövzuya o qədər də həssas yanaşmırlar.

İnkişaf qüsurlu uşaqlarda(xüsusilə USİ) ən çox görülən problem əzələ gücsüzlüyü səbəbilə udma və çeynəmədə olan çətinliklərdir.Bu problem zamanı yemək yedizdirərkən uşağı uyğun pozisiyada saxlamaq lazımdır.Qidalar uşağın vəziyyətinə uyğun seçilməlidir.Əgər göyərti,meyvə,tərəvəz kimi qidaları uşaqlar birbaşa qəbul edə bilmirlərsə onları püre halına salaraq  uşağa vermək olar.Yeməkləri verərkən tempraturun düzgün nizamlanması da əsas şərtdir.Yemək ya çox soyuq,yada çox isti olmamalıdır.Qida verərkən onun miqdarına da diqqət etmək lazımdır.Başlanğıc olaraq valideynlər uşaqlara ancaq sulu qidalar verirlər.Zaman keçdikcə isə bu hal uşaqda alışqanlıq yaradır,uşaq qidanı udmağı,çeynəməyi bacarsa da yenə də sulu qidaları seçir.Buna görədə ən yaxşı seçim bu vəziyyətdə diyetoloqla məsləhətləşib qərar verməkdir.

Gündəlik olaraq bu uşaqlara 1-2 kiftə ölçüsündə ət,1 ədəd yumurta,1 porsiyon göyərti,süd və süd məhsulları(Kazein həssaslığı yoxdursa),meyvə və ya meyvə şirələri verilməlidir.Əgər uşaq qidalanmasında balıq məhsulları istifadə etmirsə həftədə 1-2 dəfə omeqa 3(balıq yağı) verilməlidir.Balıq yağı uşaqlarda beyin inkişafında və ürək fəaliyyətində müsbət nəticələr göstərir.

 Tam olaraq elmi təsdiqi olmasa da uzun illər dünya təcrübəsində Autizmli uşaqlara Gluten və Kazein dietası tədbiq olunur. Glutein taxıllarda, kazein isə süddə olan proteinlərdir. Autizmli uşaqların bağırsaqları həddidən artıq keçirici olduğundan bu maddələr həzm olunmur. Keçirici bağırsaq qida allergiyaları, soya, qlutein və kazeinə qarşı həssaslığın yaranmasında önəmli rol oynayır. Beləliklə, Glutein və Kazein keçirici bağırsaqdan keçerək qan dövranına qatılır və beyinə çatır. Buda beyində sinir oyanıqlığının yaranmasına səbəb olur. Bu dietada buğda unu əvəzinə düyü unu, süd məhsullarına alternativ olaraq soya südü istifadə olunur. Bəzi valideynlər və həkimlərin müşahidələrinə görə bu dietaya riayət edən uşaqların bəzilərində hiperaktivlikdə azalma, qavrayış və göz kontaktında artım, həzm və immunitet sistemində problemlərin azalmasını görmək mümkündür. Lakin bu dieta ciddi zülal, vitamin və mineral çatışmazlıqlarına yol açdığı unudulmamalıdır. Bu səbəbdəndə ilk öncə uşaqlarda glutein-kazein tolerantlığının olub-olmaması araşdırılmalıdır.

Sağlamlıq imkanları məhdud olan uşaqların əksəriyyətində nizamsız və həddən çox qidalanaraq artıq çəki alma problemi yaşanılır.Çünki öz iradələri ilə az yeməyi bacara bilmirlər.Bu mövzuda yenə də əsas iş ailənin öhdəsinə düşür.Valideyn uşağa bacardıqca az yağlı qidalar verməli,uşağı hərəkət etməyə sövq etməlidir.Və uşağın sevdiyi 1 idmanla məşğul olması üçün ona kömək etməlidir.

Hazır qida məhsullarının tərkibində olan qatqı maddələri hiperaktiv,diqqət əksikliyi olan uşaqlara tamamilə əks təsir göstərir.Ona görə bu uşaqların ev qidaları ilə qidalanması daha məqsədə uyğundur.Ümumiyyətlə qızardılmış ət,cipslər,şokalad və.s bu tip qidalar uşaqlarda beyinin inkişafına mənfi təsir göstərir.

Araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki,görmə qüsurlu uşaqlarda E vitaminin əksikliyi myopi,kardiyomyopi kimi göz xəstəlilərinə səbəb olur.D vitamini və Maqnezium dəstəyi isə dayaq hərəkət aparatı qüsurları zamanı dəstəkliyici müalicə effekti olaraq tədbiq olunur.Dəmir miqdarında olan əksiklik isə diqqər əksikliyi və halsızlıq,yorğunluq kimi hallara səbəb olur.

Unutmayaq ki,nizamlı qidalanma 0-3 yaş arası beyin inkişafında olduqca önəmli nöqtədir və uşağın sonrakı inkişafı dövründə də mühim əhəmiyyət kəsb edir.

                                      Nuray Lətifzadə

                   Azərbaycan Dövlət Pedaqoji   Universiteti

                 Korreksiyaedici Təlim kafedrası III kurs tələbəsi

Go Back

ZEİGRANİK EFFEKTİ

“Zeigarnik” effekti yarım qalmış, tamamlanmamış işlərin, tamamlanmış işlərə nəzərən daha aydın və asanlıqla xatırlanmasını ifadə edən psixoloji fenomendir. Bu hal ilk dəfə rus psixiatr və psixoloq Bluma Zeigarnik tərəfindən müəyyən edildiyi üçün onun adını almışdır.

1925-ci ildə B.Zeigarnik və psixoloq dostları restoranda olarkən, diqqətlərini restorandakı ofisiant çəkir. Ofisiant təkdir və sifarişləri heç yerə qeyd etmədən müştərilərə çatdırır. Daha sonra, psixoloqlar ofisiantdan bunu necə etdiyini soruşurlar. Ofisiant isə sifarişləri yaddaşında saxlayıb, yeməkləri çatdırdıqdan sonra isə ağlından sildiyini demişdir. Psixoloqlar bitirilməmiş, sona çatdırılmamış işlərin zehni məşğul etdiyini görmüşlər.

B.Zeigarnik 1927-ci ildə bununla bağlı bir tədqiqat aparmışdır. Bir qrup insana labaratoriyada kiçik tapşırıqlar vermiş və tapşırıqları yerinə yetirmələrini istəmişdir. İnsanlar bu tapşırıqları yerinə yetirərkən başqaları araya girərək tapşırıqların yarım qalmasına səbəb olmuşlar. Vaxt tamam olduqda, tədqiq olunanlara tapşırıqlarla bağlı sual verilir və müşahidə olunur ki, yarım qalan tapşırıqları tamamlananlara nisbətən, 2 qat daha yaxşı xatırlayırlar.

Zeigarnikin tədqiqatlarından altmış il sonra, Kenneth McGraw başqa tədqiqat aparır. Tədqiqata qatılanlara pul mükafatı qarşılığında çətin yapboz verir. Tədqiqat başladıqdan müəyyən bir müddət sonra heç kimin yapbozu tamamlamasına fürsət verilmir və tədqiqatın bitdiyi deyilir. Ancaq, iştiakçılara yapbozları tamamlamasalar da mükafatları verilir. Tədqiqatı keçirən mütəxəssislər, həmin yerdən ayrılırlar. Lakin, əsl təcrübə bundan sonra başlayırdı. Tədqiqata qatılanların böyük əksəriyyəti özlərindən istənmədiyi halda, orada qalaraq yapbozu tamamlamağa davam etmişdilər.

Zeigarnik effekti ilə gündəlik həyatımızda da fərqində olmadan çox rastlaşırıq. Məsələn, televiziya proqramlarının sonunda “Ardı var” yazısı və ya hansısa məhsul hələ satışa çıxmadan, adı insanlara məlum olmadan onunla bağlı diqqət çəkən reklamların göstərilməsi bu effektə nümunədir. Bu effektdən özümüz də nələrisə yadda saxlamağa çalışarkən istifadə edə bilərik.

Zeigarnik effektinin sizə nə qədər təsir göstərəcəyi isə öz xüsusiyyətlərinizdən asılıdır. Əgər, hər bir şeyi mühakimə edənsinizsə, deməli, məsələnin sonunu bilmək sizə maraqlı olacaqdır və effektə daha çox məruz qalacaqsınız. Lakin, məsələnin sonunu bilib-bilməmək sizin üçün vacib deyilsə, təsirə az məruz qalacaqsınız.

Fikrimizi yekunlaşdırsaq, keçmişdə planlayıb, həyata keçirə bilmədiyimiz işlərimizlə bağlı uğursuqluqları, təmin olunmamış duyğuların, yarım qalmış sevgilərin qırıntıları bizə Zeigarnik effekti olaraq və "kaş ki" şəklində, başqa cür desək, “yarım qalmışlıq hissi” olaraq geri dönür. 

                                   Fatimə Qəhrəmanova

Go Back

Uşaqlarda Ortaya Çıxan Tiklər

 

Memorial Xəstəxanası Uşaq və Ergen Ruh Sağlamlığı Uzmanları, uşaqlarda ortaya çıxan Tikler və Tikler müalicə yollarına bağlı məlumat verdi.

Mündəricat

Tik necə bir pozuqluqdur?

Uşaqda tik hansı səbəbdən  ortaya çıxar? Hansı uşaqlarda görülər?

Uşaqlarda tik hansı yaşlar arasında görülər?

Uşaqda tiklər qalıcıdırmı?

Tiklərin qalıcılığının qarşısını almaq olarmı? Tikli uşağa ailənin münasibəti necə olmalıdır?

Tiklər mövzusunda müvəffəqiyyətli olan müalicələr nələrdir?

 

Tik necə bir pozuqluqdur?

 

Uşaqlarda görülən; tətikləyici, istək xarici, məqsədə istiqamətli olmayan, ancaq baskılanabilen göz qırpma, burun çəkmə, boğazını təmizləmə kimi qəribə hərəkət və səs çıxarmaları, tik olaraq adlandırılır. Səs çıxarma şəklindəki Tikler digər bədən hərəkətləri ilə əlaqədar tiklerle birlikdə görülsə "Tourette Sindromu" adı verilən xüsusi bir vəziyyətdən bəhs edir. Səs çıxarma şəklindəki Tiklər; boğaz təmizləmə, səs çıxarmadan mövzudan kənar müəyyən sözləri ya da deyimləri təkrarlama, açıq-saçıq sözlər istifadə etmə, söyüş söymə və öz söylədiklərini, duyduğu son səsi və cümləni təkrarlaması  şəklində ortaya çıxar.

Uşaqda tik hansı səbəbdən  ortaya çıxar? Hansı uşaqlarda görülər?

Səbəbi tam olaraq aydın ola bilməmiş olmaqla birlikdə Tiklərin meydana gəlməsində genetik və ekoloji faktorların rol oynadığı güman edilir. Beyin kimyasallarından (nörotransmitter) biri olan dopaminin anormal mübadiləsindən qaynaqlandığına dair diqqətə dəyər sübutlar əldə  edilmişdir. Tik əlamətləri ümumiyyətlə gərginlik verən bir hadisə sonrasında artar. Ailə və ətraf tərəfindən edilən xəbərdarlıqlar ilə cəzalandırmalar, Tiklərdə artıma səbəb ola bilər. Tiklərin genetik xüsusiyyəti diqqətə çarpan olub, yaxın qohumlarında da Tiklər olan uşaqlarda daha çox rast gəlinir.

Uşaqlarda tik hansı yaşlar arasında görülər?

Tiklər ən çox uşaq və yeniyetmə yaş dövrlərində başlayır. Ən sıx görüldüyü yaşlar 7-12 yaş  arasındadır.

Uşaqda Tiklərin qalıcılığı vardırmı?

Tiklər müvəqqəti ya da qalıcı ola bilər. Müvəqqəti olaraq xarakterizə edilən Tiklər, müxtəlif bədən bölgələrində ortaya çıxar və bir ildən qısa bir müddətdə itər. Bu pozuqluq, uşaqlar  arasında olduqca məşhurdur. Sağlam uşaqların  12-14 %-ində, daha tez-tez 3-10 yaşları arasında görülər. Əgər bir uşaqda bu davranışlar bir ildən çox davam etsə buna uzun sürən tik pozuqluğu adı verilməkdədir. Uşaqlarda görülən Tiklərin böyük bir qismi yetkin yaşa gəlmədən itər, ancaq bir qismi  yetkin dövrdə də qalıcı ola bilər.

Tiklərin qalıcılığının qarşısını almaq olarmı? Tikli uşağa ailənin münasibəti necə olmalıdır?

Tiklərin yerləşməsində ana, ata ya da müəllim kimi, uşaqların ünsiyyətdə olduğu şəxslərin rolu əhəmiyyətlidir. Çünki böyüklər, uşaqda ortaya çıxan tiklər səbəbiylə qayğılanaraq, uşağın hər davranışını idarə etməyə çalışmaqdadır.Böyüklərin, uşaqları davamlı xəbərdar edərək özlərini nəzarət etmələrini istəmələri, iki şəkildə təsirli olaraq uşaqlarda Tiklərin yerləşməsinə gətirib çıxarmaqdadır. Ana atanın qayğısı səbəbiylə, uşaq davranışlarına nəzarət etməyə çalışır , yaşadığı gərginlik nəticəsində Tiklərin daha çox ortaya çıxmasına səbəb olur. Bu səbəblə Tikləri söndürmə və yox etmədə, ailə müəllim əməkdaşlığı əhəmiyyətlidir. Müəllimin məlumatlandırmasıyla sinifdə uşaq üçün daha müsbət və dəstəkləyici bir mühit təmin edilə bilər. Müəllim tərəfindən uşağın Tikler səbəbiylə davamlı azarlanması məktəbdən uzaqlaşmasına səbəb ola bilər. Müəllimin məlumatlandırılması da, tik davranışlarına müsbət yaxınlaşmadır və  təmin edilməsi çox əhəmiyyətlidir.

Tiklər  mövzusunda müvəffəqiyyətli olan müalicələr nələrdir?

Dəstəkləyici müalicə və dərman müalicəsi faydalı ola bilməkdədir. Əgər uşaq Tikləri ev xarici mühitlərdə sərgiləmirsə, müəyyən hallarda göstərirsə; bunun səbəblərinin qiymətləndirilməsi lazım olacaq. Gərginliyin artdığı  ya da sıx əlaqənin göstərildiyi hallar aşkar edildikdə gərginliyin azaldılması, dəstək və marağın uşağın müsbət istiqamətlərinə yönləndirilməsi Tiklərin  ortadan qalxmasına köməkçi olur. Tikler tez-tez yenidən ortaya çıxır, uşağı narahat edərək yoldaş əlaqələrində ictimai həyatında problem yaradır, uşağın özünə etibarına mənfi təsir edirsə, uşaq və yeniyetmə  psixoloqu, mütəxəssisə müraciət edilməli, dərman müalicəsi əlavə olunmalıdır.

Go Back

İPOXONDRİYA NƏDİR?

 

 “Xəstəlik xəstəliyi” olaraq adlandırılan ipoxondriya xəstəliyi günümüzdə çox tez-tez rast gəlinən pozuntular siyahısına daxildir. Bu problemdən əziyyət çəkən insanlar orqanizmlərindəki ən kiçik dəyişikliyi belə ciddi bir xəstəlik əlaməti kimi qəbul edir və müvafiq olaraq həkimə müraciət edirlər. Məsələn, adi baş ağrısı, tərləmə, öskürmə, qəbizlik kimi simptomları xərçəng, miokard infarktı əlamati olaraq qəbul edir və daimi olaraq ölüm qorxusu bu insanlarda hakim kəsilir... Bəzən eyni anda bir neçə orqan haqqında narahatçılıq keçirdikləri kimi yalnız bir orqan haqqında da ehtiyat edə bilərlər.

        Bu xəstələrin əsas düşüncələri özlərində hansısa xəstəlik əlamətlərinin olub olmamasını yoxlamaqdan ibarətdir. Belə ki, tez-tez nəbzlərini yoxlayır, arterial təzyiqlərini ölçürlər. Bədənlərinin hər hansı bir nöqtəsindəki ağrılara həddən artıq həssasdırlar. Kiçik bir əzələ ağrısını belə ürək xəstəliyi ilə əlaqələndirə bilərlər. Daimi olaraq sidiyini, nəcisini müayinə edirlər. Bədəndəki ən kiçik rəng dəyişiklərinə belə reaksiya verirlər.

       İpoxondriya xəstələri tibbi jurnalların, tibbi materialların daimi izləyicilərinə çevrilirlər. Onlar tez-tez dərmanların təlimat qaydalarını çox diqqətli şəkildə oxuyur, qəbul etdikləri dərmanlarda olan əlavə təsirləri daimi olaraq öz üzərlərində hiss edirlər. Məhz bu səbəbdəndir ki, ipoxondriyalı xəstələr hədsiz sayda həkimlər dəyişirlər.

Bu xəstələrdə depressiya tez-tez rast gəlinən bir problemdir. Ciddi bir müayinə olunan zaman xəstələrin heç nə ilə izah olunmayan xroniki ağrıları da məhz bu depresiyyanın nəticəsi  ola bilər.

       Xəstəliyin daha çox 20-40 yaşlarında və 50-70 yaş arasında rast gəlmə tezliyi çoxdur. Əhali arasında yayılması təxminən 4-9 %-dir.

       İpoxondriyalı xəstələrə verə biləcəyimiz məsləhətlər içərisində birincisi bu insanların müxtəlif həkimləri gəzmək əvəzinə güvənə biləcəyi tək bir həkimlə müalicəsini davam etdirmələridir. Çünki şəxsin bu cür həkimləri gəzməsi vəziyyətinin daha da pisləşməsinə səbəb olacaqdır. Dərman reklamlarını izləməkdən, dərmanlar və xəstəliklər haqqında jurnallarda və internetdə məlumat axtarmaqdan çəkinməlidirlər. Bu cür məlumatlar xəstədə xəstəlik haqqında düşüncələrinin daha da artmasına səbəb olur. Nəticədə xəstə bu cür davranışlardan qaçınmalıdır.

                                   SALAMZADƏ AFAQ

Go Back

Delfin Terapiyası

Xüsusi Qayğıya ehtiyacı olan şəxslərə ənənəvi metodlarla yanaşı qeyri-ənənəvi metodlardan istifadə edilərək də yardım göstərilir. Qeyri-ənənəvi metodlar dedikdə heyvan dəstəkli terapiyalar da nəzərdə tutulur.Heyvan dəstəkli terapiyalar ədəbiyyatlarda “Pet therapy “adı altında ümumiləşdirilir.Heyvan dəstəkli terapiyalar aşağıdakılardır:

-Hipoterapiya(atlarla terapiya)

-Delfino terapiya

-Konis terapiya(itlərlə terapiya)

-Cat therapy(pişiklərlə terapiya) və.s

İndi isə dünya təcrübəsində geniş istifadə olunan Delfino Terapiya haqqında danışaq.Terapiyanın əsasını xəstənın tibbi-psixoloji reabilitasiyası üçün hazırlanan sistem təşkil edir.Delfinlərin müalicə edici xüsusiyyəti uzun illər əvvəl məlum olmuşdur.80-ci illərdə ABŞ-ın Florida ştatında  Doctor Nathonson delfinlər və uşaqlarla işləməyə başladı.Kiçik Daun sindromlu uşaqla delfinlər arasında  təmas yaratdı və qısa zaman sonra uşağın davranışında xeyli irəliləyişlərin olduğunu gördü.Həmin vaxtdan bu günə qədər delfinlərlə terapiya haqqında bir çox araşdırmalar aparılır.

Delfinlər insan bədənində olan hər hansı uyğunsuzluğu,narahatlığı güclü hissiyat üzvləri sayəsində çox tez hiss edərlər.Delfinlərin beyinində olan boş bir sahədə yüksək titrəyişli səs dalğaları  istehsal olunur.Bu səs dalğalarını  delfinlər bir-biriylə əlaqə yaratmaqda,istiqamətlərini təyin etməkdə,qida tapmaqda və.s istifadə edirlər.Fizioloji olaraq biz bu ultra səsləri eşidə bilmirik,ancaq suyun dərinliyində olarkən yada digər istisna hallarda bu səsləri cuzi də olsa hiss etmək mümkündür.

Yüksək titrəyişli səs dalğalarının maddələrin içərisindən keçə bilmə xüsusiyyəti vardır.Eyni zamanda delfinlərin istehsal etdiyi bu səs insan vücudunun içindən də keçmə qabiliyyətinə malikdir.Bunun əsasında beyin rezonanslarına daxil olan səs dalğları beyinin işini yaxşılaşdıran biokimyəvi maddələri də stimullaşdırır.

Delfin terapiya əqli,psixi və fiziki problemləri olan şəxslərə reabilitasiya məqsədilə tədbiq olunur.Xüsusi təlim almış delfinlərlə insanlar qarşılıqlı təmasa girirlər.Bu terapiyada uşaqların daha əvvəllər qazanmadığı bacarıqlar tez bir zamanda özünü biruzə verir.Məsələn ilk gülümsəmə,göz kontaktı qurma,uzun müddət bir yerdə dayanıb delfinlərə baxma və.s .Delfinlərlə yarım saat üzmək uşağın xarici aləmə  marağını artırır,daxili dünyasına qapanılmanı  isə azaldır.

Delfino terapiya əsasən Daun Sindromu,Autizm,əqli gerilik,Psixi İnkişaf Ləngiməsi,USİ(Uşaq Serebral İflici) və digər sindromlar da tədbiq olunur.Delfino terapiya uşaqlara psixoji olaraq çox yaxşı təsir edir.Əvvəllər adi yüksək səsdən qorxan uşaqlar artıq çəkinmədən delfinlərlə təmasa girməyi bacarırlar.Beləliklə uşaqlarda həmdə özgüvən yaranır.Motorika,dəri hissiyatı üçün də ideal seçimdir.Delfino Terapiyadan sonra “Xoşbəxtlik Hormonu” adlanan Dopamin və Serotonimin miqdarında da artım müşahidə olunur.Bu hormonların stimullaşması isə uşağın daha şən,həvəsli olmasına kömək edir.Eyni zamanda araşdırmalar nəticəsində müəyyən olmuşdur ki,delfino terapiya zamanı sağ və sol beyində eyni anda artma qeyd olunur.Bundan başqa Alfa və Betta beyin spektrındakı aşağı beyin dalğalarında da yüksəlmə müşahidə olunub.

Davranış pozulmaları olan uşaqlar üçün də bu terapiya ideal seçimdir.Bu metodla uşaqlar düzgün olmayan davranışları azaldır,əvəzində isə yeni yararlı bacarıqlar qazanırlar.

Xüsusi qayğıya ehiyacı olan uşaqlarda öyrənmə bacarığı aşağı səviyyədədir.Amerikada autizm sindromlu uşaqla aparılan araşdırma sonrası məlum olub ki,uşağın normalda 6 ay,1 ilə öyrənəcəyi bilik və bacarıqları delfino terapiya ilə 2-3 aya öyrənməsi mümkündür.Əgər uşaq həm pedaqoji,həmdə loqopedik  yardım alarsa bu zaman terapiyanın nəticələri daha effektiv olur.

Təəssüf ki,ölkəmizdə delfino terapiya tədbiq ediləcək mərkəzlər fəaliyyət göstərmir.Lakin qonşu ölkələrdən Türkiyə bu sahədə illərin təcrübəsinə malikdir.

                               Nuray Lətifzadə

Go Back

PANİK ATAK

 

   Panik atak, başda panik pozuntu olmaq üzrə bir çox psixiatrik pozuntularda və bəzi fiziki xəstəliklərdə görülən sıx qorxu, qayğı,narahatlıq qarışığı bir narahatçılıqdır.Günümüzün dəyişən, həyat mühitlərində, həyat qayğılarının artması, maddi və mənəvi xaos ilə qeyri-müəyyənlik vəziyyətinin yaratdığı "heçlik duyğusu" nun çoxalması paralellik göstərən panik atak, bütün dünyada cəmiyyət sağlamlığını təhdid edər ölçüyə gəlmiş vəziyyətdədir."Psixoloji bir sindrom" olaraq təsvir edilməsinə qarşı, xəstə, əksəriyyətlə yaşadıqlarının həqiqətən fiziki qaynaqlı problemlər olduğunu amma kimsənin xəstəliyinin gerçək səbəbini tapa bilmədiyini düşünməkdədir. Həkimlərin xəstənin vəziyyətinə "psixoloji" diaqnozu qoymasının ardından, bu səfər də şüursuz xəstə yaxınlarının rəftarı xəstəyə zərər verməkdədir. Panik atağın əhəmiyyətsiz bir problem olduğunun düşünülməsi və adama "xəstəlik xəstəsi" yaraşdırmasının edilməsi çaxnaşma Ataklı xəstənin vəziyyətini çətinləşdirir. Özünü yalnız və çarəsiz hiss eden xəstə isə sonsuz caresizlik içinə girməkdədir.

       Xəstəliyin başlanğıc yaşı dəyişənlik göstərir. Uşaqlarda çox nadir ortaya çıxan xəstəliyin ilk ortaya çıxış illəri 18-25 yaş arasıdır. Xəstəlik 30-40′lı yaşlarda üzünü ciddi şəkildə göstərir. Panik atagın genetik olub olmadığı mövzusunda hər hansı bir tapıntıya rast gəlinməmişdir. Panik atak böhranı gəldiyində 5-45 dəqiqə davam etməkdə və şiddəti xəstədən xəstəyə dəyişməkdədir. Panik atak xəstənin həyat keyfiyyətini mənfi təsir edən bir xəstəlikdir. Böhranlar və ölüm qorxusu kimi səbəblərlə xəstə evdə tək başına qala bilməmə, tək başına çölə çıxamamak kimi mənfiliklərlə rastlaşır. Davamlı başına pis bir şey gələcəyi və heckimsenin ona kömək etməyəcəyinə qorxan bəzi xəstələr peşələrini ictimai həyatlarını buraxmaq məcburiyyətində qala bilirlər. Xəstə bəzən şüur altında yığdığı qorxularını sanki gerçəkmiş kimi görə bilər. Qorxuların və yaşananların ciddi alınmaması isə ailəvi əlaqələrin zədələnməsinə belə yol aça bilməkdədir. təcrid bir həyat yaşayan xəstələrin vəziyyəti isə ağırlaşmaktadır.

     Panik atak müalicəsindəki ən böyük problem xəstənin fiziki bir narahatlığı olduğuna inanması və bu səbəblə psixoloji dəstəyi gec axtarışıdır. Edilən araşdırmalar, çaxnaşma hücum diaqnozu qoyulan xəstələrin yüzdə yetmişinin xəstəliyin nə olduğunu tapmaq üçün ən az on həkimə getdiyini göstərir.Psixiatrlar və psixoloqlar tərəfindən müalicə edilən və dövr dövr dərman istifadə da tələb müalicə mərhələsində xəstənin həkiminə güvənməsi çox əhəmiyyətlidir.Güvən duyulan və rahat hissedilən bir mütəxəssisə gedilməsi müalicə müddətini tezləşdirəcək.Panik atağın bir psixoloji xəstəlik olduğu qavranmalı, buna görə müalicəyə davam edilməli psixoloquna güvənməlidir.

                            AFAQ SALAMZADƏ

Go Back

Autizm Zamanı Davranış Problemləri

Autizmli uşaqların əksəriyyətində müəyyən davranış pozulmaları özünü göstərir.Bu pozulmalar uşaqların təlim naliyyətlərinə,inkişafına mənfi təsir göstərir.Eyni zamanda özünə yada başqalarına qarşı zərər vurmaq vərdişi formalaşdırır.Əsasən məktəbə qədər dövrdə yada məktəb yaşı dövründə davranışlar daha çox aktivləşir.Əsasən 10 yaş civarında davranış pozulmaları stimullaşsa da  ümumilikdə bütün yaş dövrlərində rast gəlinə bilər.

Bəs davranış problemləri hansı fəsadlarla özünü göstərir?

-öyrənmə bacarıqlarının məhdudlaşması

-sosial çevrə ilə ünsiyyətin məhdudlaşması

-həmyaşıdları ilə münasibətlərin pozulması

Uşaqlarda davranış problemlərinin 1 çox səbəbi ola bilər.Əsasən uşağın psixoloji və bioloji vəziyyətilə bağlı davranış problemləri ortaya çıxır.Ancaq ümumilikdə davranış pozulmaları aşağıdakı səbəbdən baş verə bilər:

-diqqət çəkmək

-İstədikləri 1 şeyi əldə etmək üçün

-İnadçılıq duyğusu

-ailədaxili münasibətlər

-olduğu mühiti sevməməsi

-Sevmədiyi bir insanın və ya əşyanın  ətrafında olması

-yanlış rol model alması(ətrafında olan davranış pozuntulu şəxsin etdiklərini örnək alma)

-günlük rutinlərinin pozulması və.s

Davranış problemi olan uşaqlara ailələri tərəfindən çox həssas yanaşılmalıdır.Çünki valideynlərin bu mövzuda məlumatlı olması bu problemin aradan qaldırılmasında mühim rol oynayır.Davranış problemləri çox vaxt özünə və ya ətrafına zərər vurmaqla biruzə verir.Məsələn uşaq davamlı olaraq əllərini,barmağını dişləyir və ya başını divara vurur.Eyni zamanda dediklərimin eynisini digər şəxslərə qarşı edir.Bu hallarda uşaqlar çox aqressiv olurlar.Adi bir toxunuş belə onlarda vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər.Yuxarıda qeyd etdiyim kimi davranış problemi  daha çox məktəbə hazırlıq yada məktəb dövründə stimullaşır.Buna səbəb uşağın həmin dövrdə yeni mühitə daxil olmasıdır.Ailə daxilində daim valideynləri tərəfindən qayğısı çəkilən uşaq üçün təlim dövrü dözülməz görülür.Bir misal göstərim.Autizmli 1 uşaq ilk dəfə təlim almaq üçün mərkəzlərdən birinə gətirilir.Psixoloji,loqopedik dərslər zamanı otağın abu-havası,orada olan əşyalar ona fərqli görünə bilər.Üstəlik təlimçi ondan  stulda oturaraq verilən tapşırıqları yerinə yetirməsini istədikdə vəziyyət daha da kəskinləşir.Uşaq stulu itələməyə çalışır,qələmləri sındırır,dəftərləri cırır,təlimçini vurmağa başlayır və.s

Autizmli uşaqlarda bu cür davranışların aradan qaldırılması üçün müəyyən zamana ehtiyac var.Problemi tez bir zamanda həll etməyə çalışmaq uşaqda ailəsinə,valideynlərinə qarşı güvənsizlik,aqressiya hissi yarada bilər.Uşaqlar normalda düzgün olmayan davranışları hansısa səbəbə bağlı olaraq edirlər.Məsələn uşaq valideynlərinin diqqətini çəkmək üçün yüksək səslə qışqırıb ağlaya yada evdəki hansısa əşyanı sındıra bilərlər.Bu tip davranışlar diqqəti öz üzərini cəlb etmək üçün edilir.Belə hallarda davranışı azaltmaq üçün uşağa xoş dillə düzgün yol göstərmək lazımdır(çətində olsa).Təbii ki,hər 1 uşaq sevmədiyi bir şeyi etməmək üçün ağlaya,mızıldana bilər.Həmçinin autizmli uşaqlarda eyni davranışı göstərə bilərlər.Əgər bu tip davranışlar aşırı dərəcədə çox deyilsə nisbətən görməzdən gəlmək və yenədə uşağa uyğun dillə başa salmaq lazımdır.

Autizmli uşaqların evdə yada olduğu digər mühitdə sevmədiyi yüzlərlə fərqli vəziyyət ola bilər.Davranış problemlərini aradan qaldırmaq üçün valideynlər bu vəziyyətlərdən ibarət bir siyahı tərtib etməlidirlər.Və çalışdıqları qədər uşağı bu  vəziyyətlərdən uzaq tutmalıdırlar.Daha sonra bu vəziyyətlərin uşaqlarda yaratdığı davranış problemlərinə diqqət yetirmək lazımdır.İlk öncə uşağın özü və ətrafı üçün təhlükə yaradacaq davranışlar üzərində iş aparılmalıdır.

Davranış problemlərini aradan qaldırarmaq üçün “mükafatlandırma” üsulundan da istifadə etmək məqsədə uyğundur.Burada əsas məqsəd uşaqda uyğun olmayan davranışları minumum azaldıb faydalı davranışları artırmaqdır.Bu üsuldan istifadə edərkən uşağın sevdiyi şeylərdən yararlanmaq olar.Məsələn autizmli bir məşğələlərə getməmək üçün hər gün məşğələ saatı isterik davranışlar nümayiş etdirirdi:yüksək səslə bağırmaq özünü divara vurmaq vəs. Bu üsuldan istifadə edən zaman uşağa məşğələyə gedəcəyi halda qayıdarkən ona  sevdiyi bulku alacağımızı dedik.Bir müddət sonra uşaq heç bir hədiyyə gözləmən məşğələlərə getməyə başladı.Ancaq diqqət etmək lazımdır ki,bu üsul uşaqda alışqanlıq yaratmasın.

Davranış problemlərini aradan qaldırmaq üçün əsla və əsla Psixi(qorxutmaq) və ya Fiziki şiddət göstərmək olmaz(!).Çünki şiddətlə uşaq yalnız keçici vaxt ərzində davranışlarını məhdudlaşdırır.Ancaq şiddətin buraxdığı tramvanın izləri uşağın bütün həyatı boyu davam edir.Cəza üsulunundan yalnız mükafatlandırma ilə birgə istifadə etmək olar.Yəni uşağa hər hansı düzgün olmayan davranışı etməyəcəyi təqdirdə söz verdiyiniz mükafatı verməməklə cəza tədbiq edə bilərsiz.Ancaq bu vəziyyət uşağın psixoloji vəziyyətinə təsir edəcəksə bunu da uzun müddət etmək olmaz.

İstənilən halda uşağınızdakı davranış problemlərini aradan qaldırmaq üçün ən optimal yolu siz seçə bilərsiz.Çünki heç kim sizin qədər uşağınızı,onun sevdiklərini,sevmədiklərini,duyğularını  bilə bilməz..

                                     Nuray Lətifzadə

Go Back

Kəkələmənin psixoloji tərəfləri

Kəkələmə nədir?  Kəkələmə nitq aparatının əzələlərinin qıc olması nəticəsində nitq tempinin və ritminin pozulmasıdır. Təxminən 5 yaş və ondan biraz tez və ya gec yaşda (2-7 yaş arası) başlayır. Danışarkən hərflərin, hecaların təkrarlanması, tutulmaların olmasıdır. Məsəslən, sa...lam, i...nsan və s. Kəkələmənin 3 əsas növü vardır: klonik. Tonik və qarışıq (klonik və tonik kəkələmə bir yerdə). Klonik kəkələmə  hecaların uzadılması şəklində özünü göstərir. Tonik kəkələmə də isə tutulma olur. Xüsusiyyətlərinə görə isə damaq, qırtlaq, nəfəs və düşüncə kəkələməsi vardır. Ən ağır kəkələmə növü qarışıq kəkələmədir.Bəzən kəkələmə ilə pararlel tik, Toretto sindromu, zəka yaşının aşağı olması, diqqət əksikliyi  halları da müşahidə olunur.

Kəkələmənin yaranmasının çox səbəbləri vardır. Səbəblər içərisində fizioloji, psixoloji səbəbləri xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır.Fizioloji səbəbə beyin yarımkürələr qabığının nitq mərkəzində paroksizimlər, dezorqanizasiya, qıcıq, kəkələmə ocağının olması, psixoloji səbələrə uşağın gərgin, sterssli  situasiyadan aldığı travma aiddir. Məsələn avtoritar , mükəmməliyyətci ailə modelinin hökm sürməsi və s.

Kəkələn uşaqlarda özgüvən əksikliyi, həyacan təşviş, stressə davamsızlıq  və bunardan yaranan digər problemlər olur.

Həyacan nədir? Bizim üçün əhəmiyyətli, vacib işlərdən əvvəl, işin  gedişi zamanı keçirdiyimiz hisslər: narahatlıq, mədəmizdə (bəzən də digər daxili orqanlarımızda )  “döyünmə” halının yaranmasıdır. İnsan həyacanlanan zamamn ona elə gəlir ki, bu saat onun  ürəyi “yerindən çıxacaq”. İnsan həyacanlananda  tənəffüs prosesi tezləşir, tər vəziləri fəaliyyətini sürətləndirir və s. kimi fizioloji proseslər baş verir.  Bəs həyacan təşviş nədir? Yuxarıda qeyd olunduğu kimi konkret hadisədən əvvəl və ya gedişi zamanı baş verirsə bu normal haldır, yəni situativ həyacandır. Lakin həyacan gündəlik olaraq, ən kiçik, xırda, vacib olmayan iş zamanı baş verirsə demək ki, bu həyacan təşvişdir.

Bəs necə olur ki, həyacanlama zamanı yuxarıdakl fizioloji göstəricilər  baş verir?  İlk öncə hər şey düşüncədən irəli gəlir. İnsan hadisənin və ya işin onun üçün çox vacib əhəmiyyətli olduğunu düşünür, özü üçün bu işi dramatikləşdirir, işi reallaşdıra bilməyəcəyini düşünür. Həmin vaxtı beyindən gələn əmrə əsasən böyrəküstü vəzdən adrenalin hormonu qana ifraz olunur. Adrenalin hormonu isə ürək əzələlərinə təsir edərək ürəyin işini  sürətləndirir. Qan –damar sistemi tənəffüs sistemi ilə  birbaşa əlaqəli olduğu üçün tənəffüs tezləşir və digər proseslər baş verir. Kəkələyən uşaqlarda həyacanın təşviş fonunda olmasının səbəbi onların öz güclərinə inanmamaları və bu halı dəfələrlə yaşayıb,problemi gözlərində böyütmələridir.

Kəkələyən uşaqlarda diafraqma döş boşluğuna doğru çox meyllidir və bununla əlaqədar ağciyərlərin  hava tutumu az olduğu üçün bu uşaqlar nəfəsini tənzimləyə bilmirlər.

Həmçinin daxili orqanların və həycan mərkəzi uzunsov beyində yerləşdiyi üçün bu uşaqlarda kəkələmə problemi yaşanır.

Kəkələmə nitq qüsüru  (neyroloqopedik) olduğu üçün həmin uşaqlar öz natamamlıqlarının fərqindədirlər. Ümumi olaraq bütün insanlarda  natamamlıq hissi olur və bu hiss insanı fəaliyyətə təhrik edir. Yəni natamamlıq hissi motiv rolunda çıxış edir. Bu zaman insan cəhd edir və bacardığını görür. Lakin kəkələn uşaqlarda bu cür cəhd olmur. Hər dəfə danışanda kəkələdikləri üçün özlərinə olan inamı yox olur. Nəticədə məğlub olduqlarını düşünürlər. Bu səbəbdən də onlar çəkingən, utancaq, insanlarla ünsiyyətə girməyən olurlar, yəni, özgüvən əksikliyi problemi yaşayırlar.

Kəkələyən uşalqar gərgin vəziyyətə düşdükdə kəkələmələri artır. Niyə? Bu uşaqlar öz güclərinə inanmadıqları üçün  çətin vəziyyətin öhdəsindən gəlməyəcəklərini düşünürlər və çıxış yolu tapmağa cəhd etmirlər. Nəticə də həyacanlanırlar, özünə nəzarəti itirirlər və kəkələyirlər. Bu hal bir deyil bir neçə dəfə təkrarlandığı üçün stressə davamsızlıq ortaya çıxır.

Kəkələmə problemi olan insanlarla kompleks iş aparılmalıdır. Nevropatoloq dərman müdaxiləsi ilə beyində olan fizioloji prosesi normal vəziyyətə gətirməlidir. Loqoped nəfəs və digər loqopedik təfələrini işləyir.  Psixoloq isə uşağın özgüvən əksikliyi, həyacan təşviş, stressə davamsızlıq problemləri üzərində işləməlidir.

 Hər şeydən əvvəl özgüvən əksikliyi aradan qalxmalıdır ki, uşağın özünə nəzarəti formalaşıb, çətin vəziyyətdə hayacanlanmasın və çıxış yolu tapsın. 

                                   Arzu Ələkbərova

                 NUPM Gəncə filialının  psixoloqu

Go Back

KAPGRAS SİNDROMU

 

Psixoloji xəstəliklər sırasında çox nadir eşitdiyimiz, ancaq Avropa ölkələrində həm psixiatrların, həm də klinik psixoloqların rastlaşdığı bir neçə qəribə sindrom var. Bunlardan ən tanınmışı və maraqlısı Kapgras sindorumudur.

       Kapgras sindromu olan şəxslər xüsusi ilə emosianal əlaqə qurduqları şəxslərə, əşyalara ya da heyvanlara qarşı yadlaşma hissinin olması ilə tanınırlar. Şəxslərin üzlərini xatırlamaqlarına baxmayaraq, onlarla bağlı duyğuları xatırlaya bilmirlər. Məhz bu səbəbdən Kapgras sindromu olan şəxslər  tanıdıqları birini gördükdə “Görəsən onun yerinə başqası keçib mi?” düşüncəsini yaşayırlar. Emosianal əlaqə qura bilmədiklərindən bu sindormu yaşayan şəxslər həmin tanıdıqları insanlrdan qaçmağa, onlarla ünsiyyəti məhdudlaşdırmağa və özlərini qorumaq üçün müxtəlif vasitələrə əl atmağa çalışırlar. Beyinlərində həmin şəxslərin onlara ziyan verə biləcəyini və ya onlardan istifadə edəcəyi düşüncəsini yaşayırlar. Sindorumu uzun müddət yaşayan şəxslərdə isə öz yaxınlarına qarşı aqressivləşmə, onlara qarşı müəyyən fiziki zərbənin yetirilməsi də müşahidə edilib. Xəstələr çıxılmaz olduğunu düşündükləri vəziyyətlərdə isə intihara da cəhd edə bilirlər.

     Beyinin təpə payında ( parietal lobe) hər hansı bir tarvmaya ya da şişə bağlı yaranan dəyişikliklər Kapgras Sindorumunun səbəblərindən biri olaraq bilinir. Beyinin həmin bölgəsi şəxslərin və ya digər canlıların tanınması, onların şəxs üçün hansı mənanı verməsi və onların oxşarlıqları arasında yaşanan duyğu fərqinin anlanmasına səbəb olan bölgədir. Məhz reallıq duyğusu bu şəkildə yaranır. Normal vəziyyətdə insanlar təkcə başqalarını, əşyaları yox, həm də öz mənliklərini, ya da bədənini bu bölgə sayəsində tanıyırlar.  Təpə payında yaranan hər hansı pozuntu zamanı travmanın dərinliyindən asılı olaraq sadalanana xüsusiyyətlərin hamısı ya da bir neçəsi deaktiv olduğundan, xəstələr bəzi vəziyyətlərdə öz bədənlərini hiss edə bilmirlər. Bədən üzvlərinin özlərinə aid olmamasını belə düşünə bilirlər. Bu isə ayrılıqda asomatognozi termini ilə ifadə olunur.

                                SALAMZADƏ AFAQ

Go Back

Ulrixa-Nunana Sindromu

Nunana sindromu vücudun fərqli yerlərində normal inkişafı ləngidən genetik bir patalogiyadır.Həm uşaqlarda həm də yetkinlərdə rast gəlinə bilər.Bu sindromdan əziyyət çəkən şəxslərdə müxtəlif qüsurlar ola bilər:özünəməxsus üz quruluşu,qısa boy,ürək qüsurları,digər fiziki problemlər və əqli gerilik.

Sindrom ilk dəfə olaraq 1883-cu ildə qalın boyun,qulaq qığırdağında anomaliya olan,saçının arxa hissəsində keçəllik olan 20 yaşında oğlan uşağında müəyyən edilmişdir.

Bu sindrom genetik mutasiya nəticəsində baş verir.Beləki embrional dövrdə valideynlərdən birindən aldığı kopya gen ümumi inkişafa təsir edir.Yəni genetik olaraq sindrom yaranır.Sindromdan əziyyət çəkən şəxsin gələcəkdə doğulacaq uşaqlarının patologiyaları olma  şansı 50%-dir.2006-ci ildə aparılan araşdırmalar nəticəsində bu sindromla bağlı 3 gen aşkar olunmuşdur:PTPN11(50%), KRAS(5%)və SOS1(10%).Xəstəliyin yaranmasında spontan mutasiya da qeyd edilir.

Ümumi olaraq genetik ürək xəstəlikləri,skelet qüsurları ilə müşayət olunurlar.

Əlamətləri

Üz quruluşu-şəxsin üz quruluşu kliniki diaqnoz üçün əsas meyarlardan hesab olunur.Lakin əlamətlər yaş səviyyəsinə görə dəyişə bilər.Məsələn 1 aydan kiçik körpə aşağı zillənmiş və geniş məsafəli gözlərə,sallanan qulaqlara,üst dodaqda dərin bir oyuqa sahib olur.Yaş artıqca qalın göz qapağı olan gözlərə və özünəməxsus quruluşu olan buruna sahib olarlar.Yeniyetməlik dövründə əsasən  üzdə ifadəsizlik,süstlük müşahidə olunur.

Ürək qüsurları-araşdırmalara görə Ulrixa-Nunana Sindromundan əziyyət çəkən şəxslərin 80%də anadan gəlmə ürək qüsurlarına rast gəlinir.Bu zaman uşaqları ilk öncə pediatirik kardioloqlara yönəltmək lazımdır.Bu uşaqlarda ən çox ürək əzələsinin qalınlaşması,başqa sözlə desək hipertrofik kardiyomiyopatiyaya rast gəlinir.30-40% şəxs bu qüsurdan əziyyət çəkir.Bunun nəticəsində  qeyri müəyyən səbəbdən ürəkdə böyümə və ya qalınlaşma prosesi gedir.

Əzələ-skelet problemləri-normalda bu sindromlu şəxslərdə çökək və ya qabarıq formada olan döş qəfəsi olur.Skeletin quruluşunda anomaliyalar,boyun sümuyunun qısa və qalın olması da xarakterin əlamətdir.

Görmə problemləri-bu şəxslərin xarakterik əlamətlərindən biridə məhz gözlə bağlıdır.Göz qapaqları ya normadan çox qalın yada çox nazik ola bilər.Beləki göz quruluşunda kənara çıxmalar müxtəlif görmə qüsurlarına səbəb olur.Əsasən astiqmatizma,miyopi,hipermetropi,nistagmus kimi göz xəstəliklərindən əziyyət çəkirlər.

Böyümə ilə bağlı problemlər-uşağın çəkisi normal hesab olunsa da çox vaxt qidalanma ilə bağlı problemlər yaşamış olurlar.Normal halda yetkinlik dövründə uşaqlarda böyümə prosesi sürətlənir.Lakin bu sindromlu şəxslərdə bu proses fərqli inkişaf edir.Skelet qüsurları ilə əlaqədar olaraq uşaqlarda böyümə 20 yaşdan sonra da davam edə bilər.

Klinik əlamətləri sırasına qanaxmaların olması,əllərdə və ayaqlarda şişkinlik,böyrək xəstəlikləri,cinsi problemlər(ən çox oğlanlarda) da daxildir.Bu uşaqların cild tonları da dəyişkən olur.Saçları çox vaxt ya qıvırcıq yada çox sərt ola bilər.

Pedaqoji cəhətdən nəzər yetirsək görərik ki,uşaqlarda əqli geriliyin yüngül forması(debil)müşahidə olunur.Yəni bu sindromlu şəxslərə mütləq şəkildə psixo-pedaqoq,loqoped,psixoloq nəzarəti lazımdır.Ancaq böyük əksəriyyətində intelektin səviyyəsi normaldır.Nitq qüsurlarının olması isə əsasən eşitmə qüsurları ilə bağlıdır.

Müalicəsi üçün əsasən tibbi müdaxilələr edilir.Məsələn uşaqlarda olan boy problemlərini aradan qaldırmaq üçün hormonal dərmanlar təyin olunur.Somatik qüsurlar üçündə bəzən cərrahi müdaxilələrdən istifadə olunur.

                        Nuray Lətifzadə     

Go Back

İPOXONDRİYA NƏDİR?

  “Xəstəlik xəstəliyi” olaraq adlandırılan ipoxondriya xəstəliyi günümüzdə çox tez-tez rast gəlinən pozuntular siyahısına daxildir. Bu problemdən əziyyət çəkən insanlar orqanizmlərindəki ən kiçik dəyişikliyi belə ciddi bir xəstəlik əlaməti kimi qəbul edir və müvafiq olaraq həkimə müraciət edirlər. Məsələn, adi baş ağrısı, tərləmə, öskürmə, qəbizlik kimi simptomları xərçəng, miokard infarktı əlamati olaraq qəbul edir və daimi olaraq ölüm qorxusu bu insanlarda hakim kəsilir... Bəzən eyni anda bir neçə orqan haqqında narahatçılıq keçirdikləri kimi yalnız bir orqan haqqında da ehtiyat edə bilərlər.

        Bu xəstələrin əsas düşüncələri özlərində hansısa xəstəlik əlamətlərinin olub olmamasını yoxlamaqdan ibarətdir. Belə ki, tez-tez nəbzlərini yoxlayır, arterial təzyiqlərini ölçürlər. Bədənlərinin hər hansı bir nöqtəsindəki ağrılara həddən artıq həssasdırlar. Kiçik bir əzələ ağrısını belə ürək xəstəliyi ilə əlaqələndirə bilərlər. Daimi olaraq sidiyini, nəcisini müayinə edirlər. Bədəndəki ən kiçik rəng dəyişiklərinə belə reaksiya verirlər.

       İpoxondriya xəstələri tibbi jurnalların, tibbi materialların daimi izləyicilərinə çevrilirlər. Onlar tez-tez dərmanların təlimat qaydalarını çox diqqətli şəkildə oxuyur, qəbul etdikləri dərmanlarda olan əlavə təsirləri daimi olaraq öz üzərlərində hiss edirlər. Məhz bu səbəbdəndir ki, ipoxondriyalı xəstələr hədsiz sayda həkimlər dəyişirlər.

Bu xəstələrdə depressiya tez-tez rast gəlinən bir problemdir. Ciddi bir müayinə olunan zaman xəstələrin heç nə ilə izah olunmayan xroniki ağrıları da məhz bu depresiyyanın nəticəsi  ola bilər.

       Xəstəliyin daha çox 20-40 yaşlarında və 50-70 yaş arasında rast gəlmə tezliyi çoxdur. Əhali arasında yayılması təxminən 4-9 %-dir.

       İpoxondriyalı xəstələrə verə biləcəyimiz məsləhətlər içərisində birincisi bu insanların müxtəlif həkimləri gəzmək əvəzinə güvənə biləcəyi tək bir həkimlə müalicəsini davam etdirmələridir. Çünki şəxsin bu cür həkimləri gəzməsi vəziyyətinin daha da pisləşməsinə səbəb olacaqdır. Dərman reklamlarını izləməkdən, dərmanlar və xəstəliklər haqqında jurnallarda və internetdə məlumat axtarmaqdan çəkinməlidirlər. Bu cür məlumatlar xəstədə xəstəlik haqqında düşüncələrinin daha da artmasına səbəb olur. Nəticədə xəstə bu cür davranışlardan qaçınmalıdır.

           SALAMZADƏ AFAQ

Go Back

20 nəticə göstərilir